مقدمه

امروزه شبکه‌های اجتماعی با زندگی مردم پیوند خورده و تاثیرزیادی بر ارتباط افراد با یکدیگر گذاشته است (ادی و هیمبرگ[1]،2021). تحقیقات اشاره می‌کنند که استفاده بیش از حد از رسانه‌های اجتماعی می‌تواند با سطوح بالاتر اضطراب اجتماعی مرتبط باشد (لی-وان، هرزوگ و پارک[2]، 2015). اضطراب اجتماعی به ترس از موقعیت‌های اجتماعی اشاره دارد که مستلزم تماس با افراد غریبه یا زیر نظر افراد غریبه بودن است. افراد با اضطراب اجتماعی از شرمسار شدن در موقعیت های اجتماعی می‌ترسند. حدود یک سوم تمام افراد خود را در موقعیت‌های اجتماعی مضطرب تر از سایرین می دانند. این نگرانی‌های ممکن است در برخی مراحل رشد مانند نوجوانی یا گذرهای زندگی نظیر ازدواج و تغییر شغل همراه با مقتضیات جدید تعاملات اجتماعی، تشدید شوند. این اضطراب‌ها زمانی به اختلال اضطراب اجتماعی تبدیل می شود که اضطراب مانع مشارکت افراد در فعالیت‌های مطلوب خودش شود یا ناراحتی بارزی در خلال این فعالیت‌ها ایجاد کند (سادوک، سادوک و روئیز[3]، 2015). مطالعه‌ای که در بین دانش‌آموزان دوره راهنمایی شهر اصفهان انجام شده نشان داده است که شیوع اضطراب اجتماعی متوسط 39/5 درصد و اضطراب اجتماعی شدید 53/5 درصد بوده است و بین جنسیت و شیوع اضطراب اجتماعی تفاوت معنی‌داری وجود نداشت (شمالی شهرضا، ابراهیم پور و بالیده، 1399).

به طور گسترده ادبیات تحقیق اشاره می‌کند که نارضایتی از ظاهر می‌تواند به طور قابل توجهی بر تعاملات اجتماعی تأثیر بگذارد (استور[4]و همکاران، 2022) و خطر اضطراب اجتماعی را افزایش دهد (سدوا، کالینا و گاردونوا[5]، 2021؛  گائو[6] و همکاران، 2023). اضطراب ظاهر نوعی اضطراب است که به عنوان ترس از ارزیابی منفی یا طرد شدن توسط دیگران به دلیل ظاهر فیزیکی فرد تعریف می‌شود (لوینسون[7] و همکاران، 2013). افرادی که اضطراب ظاهر را تجربه می کنند معمولاً تصور منفی از بدن و ظاهر خود دارند، و اغلب سعی می‌کنند ویژگی‌هایی از بدنشان را که دوست ندارند، استتار کنند (بالتاچی، یلماز و تراس[8] ، 2021). علاوه بر این، آنها حداقل تماس فیزیکی را ترجیح می‌دهند و در عوض از ارتباطات اینترنتی استفاده می‌کنند، که خطر کمتری در معرض قرار گرفتن دارد و همچنین راه آسان‌تری برای دستکاری تصویر و ظاهر کلی آنها ارائه می‌دهد (وین اشتین[9]و همکاران، 2015). در شبکه‌های اجتماعی، مردم در معرض تصاویر دیگران قرار می‌گیرند و مقایسه اجتماعی اغلب اتفاق می‌افتد، که به راحتی می‌تواند نگرانی‌های مربوط به ظاهر را تشدید کند (بالتاچی و همکاران، 2021). طبق نظریه خودشی‌انگاری[10]، اضطراب ظاهری به دلیل درونی‌سازی استانداردهای بیرونی برای ارزیابی خود است که منجر به کاهش عزت‌نفس و مشکلات سلامت روانی مانند اضطراب و افسردگی می‌شود (فردریکسون و رابرتس[11]، 1997). درونی کردن تصاویرکاذب آرمانی درباره بدن، باعث احساس نقص شده و نارضایتی از بدن و ظاهر خود می‌گردد(هولند و تیگمن[12]، 2016). بنابراین، استفاده از رسانه‌های اجتماعی به شدت با اضطراب اجتماعی مرتبط است (تراس، اوزتمال[13] و بالتاچی، 2019؛ پاپا پانو[14]و همکاران، 2023؛ هاوز، زیمر-گمبک و کمبل[15]، 2020). بر اساس مدل شناختی فوبیای اجتماعی ( موریسون و هایمبرگ، 2013)، داشتن دیدگاه‌های منفی می‌تواند منجر به نابرابری بین برداشت فرد از خود و استانداردهای اجتماعی شود، که به نوبه خود منجر به افزایش ترس از ارزیابی‌های منفی می‌شود. هنگامی که با تهدیدات اجتماعی مواجه می‌شوند، افراد تمایل دارند توجه خود را به سمت درون معطوف کنند و درگیر فرآیندهای دقیق خود نظارتی شوند. در طول چنین خود نظارتی، آنها تصورات بیش از حد منفی از خود را تجربه می‌کنند و این خودانگاره‌ها را به عنوان بازنمایی دقیقی از خود درک می‌کنند(یانسو[16] و همکاران، 2015) بنابراین، افراد دارای اضطراب ظاهری، مستعد این هستند که ارزش خود را بر اساس ظاهر خود قرار دهند، که بر ارزیابی کلی آنها تأثیر منفی می‌گذارد و یک دیدگاه منفی به خود می‌تواند باعث ایجاد اضطراب اجتماعی شود.

وقتی افراد ارزش خود را بر اساس ظاهرشان ارزیابی می‌کنند، این امر می‌تواند تأثیر منفی خاصی نه تنها بر ادراک و رضایت افراد از ظاهرشان، بلکه بر ارزیابی کلی آنها نیز داشته باشد. ارزیابی ارزشمندی خود براساس ظاهر در مقایسه با سایر حوزه‌های احتمالی به طور قابل توجهی بیشتر برعزت‌نفس تاثیر می‌گذارد(کراکر، لوهتانن و سامرس[17]، 2004). بعلاوه، مطالعات نشان داده است که هرچه نارضایتی فرد از ظاهر خود بیشتر باشد، درک او از احساس خود ارزشمندی کلی هم بدتر می‌شود(تیگمن، 2005). از سوی دیگر، عزت‌نفس پایین به شدت با اضطراب اجتماعی مرتبط است (بولز[18] 2017؛ هیلر، استیفنس، ریتر و استانگیر[19]، 2017؛ ساهین، باروت، ارسانلی و کومکاگیز[20]،2014؛ سند، بو، شافران، استورمارک و هایسینگ[21]،2021). عزت‌نفس به عنوان یک میانجی در رابطه بین اضطراب ظاهری و اضطراب اجتماعی می‌تواند عمل می‌کند، و این که اضطراب ظاهری با کاهش خودارزیابی کلی فرد منجر به اضطراب اجتماعی می‌شود (لیائو، ژیا، ژو و پان[22]،2023؛ یانگ و لی[23]، 2023). اخیرا تحقیقات اشاره می‌کند استفاده از شبکه‌های اجتماعی بواسطه مقایسه صعودی و عزت‌نفس یر اضطراب اجتماعی تاثیر می‌گذارد(یانگ و لی ،2023؛ جیانگ و جین [24]،2020).

کمال‌گرایی ممکن است به عنوان عامل به وجودآورنده و تشدیدکننده اضطراب اجتماعی باشد. کمال‌گرایی با گروهی از معیارهای سرسختانه و سطح بالا نظیر بی‌نقص بودن در اغلب کارها، قضاوت منفی از خود، نگرانی از ارزیابی دیگران و تاکید بر نظم و سازماندهی عملکرد مشخص می‌شود (گنیلکا و برودا[25]، 2019). در تحقیقات به وجود رابطه بین تمایل ما به ارایه تصویر بی نقص از خود و درجات بالاتر اضطراب اجتماعی نیز اشاره شده است (فلت و هیوت[26]، 2014).  بزرگپور، هاشمی و ماشینچی عباسی (1396) در پژوهشی روی کاربران شبکه‌های اجتماعی دریافتند افراد کمال‌گرا، ازاینکه مورد ارزیابی منفی دیگران قرار گیرند بیشتر از سایرین دچار احساسات ناخوشایند می‌شوند که این به نوبه خود باعث تسهیل افزایش اضطراب اجتماعی می‌گردد همچنین عزت‌نفس پایین هم به نوبه خود با تاثیر منفی در ارزیابی فرد نسبت به خودش می‌تواند موجب اضطراب اجتماعی نیز گردد. اسلمی، خیر و هاشمی (1392) نیز در مطالعه ای میان نوجوانان نشان دادند که عزت‌نفس نقش واسطه‌ای در ارتباط کمال‌گرایی جامعه مدار و اضطراب اجتماعی ایفا می کند.

با توجه به استفاده گسترده نوجوان از شبکه‌های اجتماعی لازم است پیامدهای روانشناختی و اجتماعی احتمالی آن مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. هر چند روابط بین متغیرهای اضطراب اجتماعی، اضطراب ظاهر، عزت‌نفس و کمال‌گرایی بصورت جداگانه  مورد مطالعه قرار گرفته است اما روابط همزمان این متغیرها کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین نقش واسطه‌ای عزت‌نفس در رابطه کمال‌گرایی و اضطراب ظاهر با اضطراب اجتماعی نوجوانان کاربر شبکه‌های اجتماعی بررسی نشده است. بنابراین تحقیق حاضر در چارچوب مدل معادلات ساختاری،‌ به ارزیابی نقش واسطه‌ای عزت‌نفس در روابط بین کمال‌گرایی و اضطراب ظاهر با اضطراب اجتماعی در میان نوجوانان کاربر شبکه‌های اجتماعی پرداخته است.

روش

پژوهش از نوع کاربردی و روش پژوهش، توصیفی همبستگی از نوع معادلات ساختاری بود. جامعه آماری پژوهش حاضر، کلیه دانش‌آموزان دخترو پسر متوسطه دوم شهر مشهد در سال تحصیلی 1402-1403 بود. نمونه‌گیری به روش خوشه‌ای دومرحله‌ای انجام گرفت. بدین منظور شهر مشهد به تعداد نواحی آموزش‌وپرورش (7 ناحیه) خوشه‌بندی شد. در مرحله بعد از هر یک از نواحی تعداد 5 مدرسه متوسطه دوم به‌صورت تصادفی انتخاب و از هر مدرسه 3 کلاس انتخاب شدند. ملاک‌های ورود به تحقیق شامل دانش‌آموز پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم بودن، استفاده روزانه از شبکه‌های اجتماعی و رضایت برای شرکت در تحقیق بود. ملاک های خروج هم نداشتن گوشی هوشمند و عدم دسترسی به شبکه‌های اجتماعی، غیبت از کلاس در زمان انجام تحقیق بود. حجم نمونه با توجه به حجم جامعه 386 نفر برآورد شد که برای افزایش توان آزمون حجم نمونه به 460 نفر افزایش یافت. پرسشنامه ها به صورت بی‌نام توسط شرکت کنندگان تکمیل شد و به انها اطمینان داده شد که پاسخ‌ها به صورت محرمانه خواهد بود. تجزیه و تحلیل داده‌ها از طریق آزمون‌های همبستگی پیرسون، t مستقل و تحلیل معادلات ساختاری با استفاده از نرم افزارهای SPSS-27  و Smart PLS-3  انجام گرفت.

ابزارهای پژوهش

الف) پرسشنامه اضطراب اجتماعی: پرسشنامه اضطراب اجتماعی نوجوانان توسط لاگریکا و لوپز[27] (1998) تهیه و تدوین شده است. این پرسشنامه شامل 8 سؤال و شامل سه مولفه ترس از ارزیابی منفی، اجتناب اجتماعی و اندوه درموقعیت‌های جدید، اجتناب اجتماعی و اندوه عمومی است. نمره‌گذاری پرسشنامه براساس طیف لیکرت 5 درجه‌ای و از 5= کاملا شبیه من، تا 1= کاملا متفاوت از من است. دامنه نمرات این پرسشنامه از 18 تا 90 تغییر می کند. نمرات بالا در این مقیاس نشان از اضطراب اجتماعی بیشتر دارد. استوار و رضویه (1392) پایایی این مقیاس را به روش بازآزمایی با فاصله‌های زمانی از یک الی چهار هفته 88/0 اعلام کردند. علاوه بر آن ضریب آلفا برای زیرمقیاس‌های ترس از ارزیابی منفی توسط همسالان، اجتناب اجتماعی و اندوه در موقعیت‌های جدید و اجتناب اجتماعی و اندوه عمومی به ترتیب برابر با 76/0 ، 71/0 و 85/0 گزارش کردند .همچنین این محققان میزان روایی محتوایی این پرسشنامه را 86/0 به دست آوردند. در تحقیق حاضر، ضریب الفای کرونباخ 90/0 به دست آمد.

ب) مقیاس کمال گرایی: مقیاس کمال‌گرایی یک مقیاس خودگزارشی است که از 27 گویه تشکیل شده و توسط نجاریان و همکاران (1378) تنظیم شده است. پاسخدهی به سؤالات براساس مقیاس لیکرت  4 درجه‌ای (هرگز تا اغلب اوقات) است. دامنه نمرات این پرسشنامه خود گزارشی  27 تا 108 است. کسب نمرات بالاتر به معنای میزان کمال گرایی بیشتر است. نجاریان و همکاران (1378) برای سنجش اعتبار مقیاس کمال گرایی، همبستگی این مقیاس را همزمان با مقیاس های الگوی رفتاری تیپ شخصیتی الف، خرده مقیاس شکایات جسمانی و مقیاس عزت‌نفس بررسی کردند که ضریب همبستگی آنها به ترتیب 47/0، 39/0 و 43/0به دست آمد. آنها ضرایب آلفا برای آزمودنی‌های دختر 90/0 و آزمودنیهای پسر 89/0 گزارش کردند. در تحقیق حاضر، ضریب آلفای کرونباخ این پرسشنامه 89/0 به دست آمد.

ج) مقیاس عزت‌نفس: این مقیاس توسط روزنبرگ[28] (1965) تدوین گردید و رجبی و بهلول (1386) آن را به فارسی ترجمه کردند.این  مقیاس دارای 10 سؤال چهار گزینه‌ای از کاملا موافقم (نمره1) تا کاملا مخالفم (نمره 4) نیز می باشد. دامنه نمرات بین 10 تا 40 می‌باشد که نمره بالا به معنی عزت‌نفس بالا است. رجبی و بهلول(1386)ضرایب آلفای کرونباخ این پرسشنامه را در جامعه دانشجویی 84/0 به دست آوردند. پایایی این مقیاس به شیوه آلفای کرونباخ میزان 79/0 به دست آمد. در تحقیق حاضر، ضریب آلفای کرونباخ 85/0 به دست آمد.

د) مقیاس اضطراب بدنی اجتماعی[29]: این مقیاس توسط هارت، لیری و رجیسکی[30] (1989) طراحی شده است تا مقدار اضطرابی که افراد موقع مشاهده یا ارزیابی بدنشان توسط دیگران تجربه می‌کنند را اندازه گیری کند. دارای 12گویه بوده که براساس مقیاس لیکرت5 درجه‌ای، میزان اضطراب مربوط به ظاهر را اندازه می گیرد. دامنه نمرات بین 12 تا 60 تغییر می کند که نمره بالا به معنی اضطراب ظاهر بیشتر است. این مقیاس در ایران توسط طباطبائیان و همکاران (1388) به فارسی ترجمه شد و روایی محتوا و روایی سازه آن با با استفاده از تجلیل عاملی تایید شد. ثبات درونی ان نیز با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 83/0 گزارش شد. در تحقیق حاضر، ضریب آلفای کرونباخ 85/0 به دست آمد.

یافته‌ها

دامنه سنی شرکت کنندگان 15 تا 18 سال با میانگین 29/16 سال و انحراف معیار 88/0 می باشد. 1/61 درصد(281)  نمونه دختران و 9/38 درصد(179)  نمونه پسران بودند. 9/43 درصد نمونه از پایه دهم، 6/32 درصد پایه یازدهم و 5/23 درصد از پایه دوازدهم بودند. از نظر میزان استفاده روزانه از شبکه‌های اجتماعی، 8 درصد شرکت کنندگان کمتر از یک ساعت، حدود 7/28 درصد بین 1 تا دو ساعت، 3/23 درصد بین 2 تا 3 ساعت، 3/19 درصد بین 3تا 4 ساعت، 1/11 درصد بین 4 تا 5 ساعت و 6/9 درصد بین 5 تا 6 ساعت از شبکه‌های اجتماعی استفاده می کردند. با حذف داده‌های پرت، حجم نهایی نمونه 460 نفر رسید.

جدول 1. شاخص های توصیفی های متغیرهای مورد مطالعه

جدول 1، حداقل و حداکثر نمرات، میانگین، انحراف معیار، کشیدگی و چولگی را در متغیرهای مورد مطالعه نشان می دهد. همچنین این جدول نشان می دهد که براساس نتایج آزمون کالموگراف-اسمیرونف، متغیرهای مورد مطالعه دارای توزیع نرمال است.

جدول2. همبستگی بین متغیرها

جدول 2 همبستگی بین متغیرها را براساس همبستگی پیرسون نشان می‌دهد بطوری که بین همه متغیرهای مورد مطالعه در سطح 01/0 همبستگی معنی داری وجود دارد. متغیر عزت‌نفس دارای همبستگی منفی با متغیرهای مطالعه است. قوی‌ترین همبستگی ها بین کمال‌گرایی و اضطراب اجتماعی می‌باشد.

جدول3.  تفاوت بین دختران و پسران در متغیرهای مورد مطالعه

جدول 3 نشان می دهد که در متغیرهای اضطراب اجتماعی و کمالگرایی بطور معنی داری دختران نمره بالا و در متغیر عزت‌نفس نیز پسران بطور معنی داری نمره بالاتر از دختران داشتند. با توجه به تفاوت نمرات دختران و پسران در متغیرهای اضطراب اجتماعی، کمالگرایی و عزت‌نفس، مدل پیشنهادی به صورت جداگانه در بین دختران و پسران، برازش شد. همچنین به توجه فقدان اثر معنی دار استفاده روزانه با متغیرهای دیگر، این متغیر از مدل پیشنهادی حذف شد.

مفروضه‌های معادلات ساختاری

مفروضه های کفایت حجم نمونه، فاصله‌ای و نسبتی بودن بودن متغیرهای مطالعه، وجود رابطه خطی بین متغیرهای پیش بین با متغیر وابسته، نرمال بودن توزیع خطاها، برقرار بود. یکی از مفروضات استقلال خطاها(تفاوت بین مقادیر واقعی و مقادیر مشاهده شده در معادله رگرسیون) از یکدیگر است. آزمون دوربین واتسون برای بررسی استقلال خطاها استفاده می‌شود. مقدار این آزمون باید 5/1 تا 5/2 باشد، این مقدار آماره دوربین واتسون در  تحقیق حاضر 97/1 بود که در دامنه قابل قبول قرار داشت و این مفروضه نیز رعایت شده است. مفروضه عدم وجود همخطی هم بررسی شد که مقدارضریب تحمل( (tolerence برای متغیرهای کمال‌گرایی، عزت‌نفس و اضطراب ظاهر به ترتیب 60/0، 70/0 و 57/0 و مقادیر آماره تورم واریانس(VIF)  برای متغیرهای کمال‌گرایی، عزت‌نفس و اضطراب ظاهر به ترتیب  66/1 ،41/1 و 72/1 بود. چون مقدارضریب تحمل از 2/0 کوچکتر و آماره تورم واریانس(VIF) از بزرگتر از5 نیست، بنابراین همخطی مشکل همخطی وجود ندارد و این مفروضه رعایت شده است. به دلیل اینکه استفاده از نرم افزار AMOS مستلزم وجود حداقل دو خرده‌مقیاس برای هریک از متغیرهای مورد مطالعه است و متغیرهای مورد مطالعه فاقد خرده‌مقیاس بودند. بنابراین برای تحلیل از نرم افزار PLS-Smart استفاده شد.

شکل 1. برازش مدل پیشنهادی

همانطوری که شکل1 نشان می دهد که در مدل کلی، میزان واریانس تبیین شده(مجذور R) متغیر عزت‌نفس 44/0 و در متغیر اضطراب اجتماعی 52/0 می‌باشد. بنابراین قدرت تبیین کنندگی این مقدار در حد متوسط می‌باشد. میزان واریانس تبیین شده برای متغیرهای اضطراب اجتماعی و عزت‌نفس در مدل دختران به ترتیب 56/0 و 49/0 اما در مدل مربوط به پسران  46/0 و 38/0 بود. بنابراین واریانس تببین شده در مدل دختران بالاتر از پسران است.

جدول4. ضرایب مسیر و اندازه اثر آنها در مدل برازش شده

جدول 4 نشان می‌دهد در مدل کلی، اضطراب ظاهر بر اضطراب اجتماعی (24/0)، اضطراب ظاهر بر عزت‌نفس (29/0-)، عزت‌نفس بر اضطراب اجتماعی (17/0-)، کمالگرایی بر اضطراب اجتماعی (45/0) و کمال‌گرایی بر عزت‌نفس (47/0-) اثر معنی‌داری دارد. مقدار شاخص مجذور F که مقدار اندازه اثر را نشان می‌دهد حاکی از این است که اندازه اثر کمال‌گرایی بر اضطراب اجتماعی و عزت‌نفس متوسط می‌باشد ولی اندازه اثر اضطراب ظاهر بر اضطراب اجتماعی و عزت‌نفس و اثر عزت‌نفس بر اضطراب اجتماعی کوچک است. همچنین جدول 4 نشان می‌دهد که در بین پسران، مسیر اثر عزت‌نفس بر اضطراب اجتماعی معنی‌دار نمی‌باشد. یعنی عزت‌نفس بر اضطراب اجتماعی تاثیر ندارد. همچنین اندازه اثر مسیرهای اضطراب ظاهر به اضطراب اجتماعی، اضطراب ظاهر به عزت‌نفس و عزت‌نفس به اضطراب اجتماعی کوچک بوده و همچنین معنی‌دار نیست. در مدل دختران، مقادیر و اندازه اثرها مشابه مدل کلی می‌باشد.  

جدول 5. بررسی معناداری مسیرهای میانجی

همانطور که جدول5 نشان می‌دهد در مدل کلی، عزت‌نفس بطور معنی‌داری رابطه میان کمال‌گرایی و اضطراب اجتماعی را میانجیگری می‌کند اما در مدل مربوط به پسران، مسیرهای میانجی از نظر آماری معنادار نیست.

جدول 6. شاخص‌های برازش مدل پیشنهادی به تفکیک جنسیت

شاخص ریشه میانگین مربعات باقیمانده استاندارد^[31] به عنوان تفاوت میان میزان همبستگی مشاهده شده و مورد انتظار می‌باشد. اگر میزان این شاخص کوچکتر از 08/0 باشد نشان از برازش مناسب و صحیح مدل می‌باشد (هنسلر، هوبنا و اش ری^[32] ،2016) که در جدول 6 برای این شاخص در مدل کلی عدد 044/0 به دست آمده است. شاخص d_ULS (مجذور فاصله اقلیدسی^[33]) و d_G (فاصله هندسی) به عنوان دو روش متفاوت برای ارزیابی تفاوت بین ماتریس کوواریانس تجربی و ماتریس کوواریانس ضمنی محاسبه می‌شود. اگر تفاوت بین ماتریس کوواریانس تجربی و مانریس کوواریانس ضمنی کوچک باشد، این مقدار کوچک به خطای نمونه‌گیری نسبت داده می شود (هنسلر و همکاران، 2016). مقدار d-ULS و d-G به ترتیب 99/3 و 17/1 است که در فاصله اطمینان 99 درصد قرار دارد بنابراین، این تفاوت به دلیل خطای نمونه‌گیری نیست. شاخص ریشه میانگین مربعات باقیمانده استاندارد در هر دو مدل دختران و پسران کوچکتر از 08/0 است. نشان از برازش مناسب و صحیح مدل می‌باشد. در مدل پسران مقدار در سطح فاصله اطمینان 99 و 95 درصد قرار نمی‌گیرد. در هر دو مدل مربوط به دختران و پسران مقدار d-ULS و d-G در فاصله اطمینان 99 درصد قرار دارد. بنابراین، این تفاوت به دلیل خطای نمونه گیری نیست.

بحث و نتیجه‌گیری

تحقیق حاضر با هدف بررسی نقش میانجی عزت‌نفس در روابط بین کمالگرایی و اضطراب ظاهر در میان نوجوانان کاربر شبکه‌های اجتماعی انجام شده است. تحقیق حاضر نشان داد که اضطراب ظاهر بر عزت‌نفس اثر معناداری داشت. به طور کلی، این یافته با تحقیقات لیاو و همکاران (2023) ساهین و همکاران (2014)، هم راستا بود. به نظر می‌رسد که رسانه‌های اجتماعی با افزایش توجه نوجوانان به بدن خود، و با امکان ایجاد مقایسه‌های صعودی، نگرانی های مربوط به ظاهر را تشدید می‌کند (بالتاچی و همکاران، 2021). وقتی افراد ارزش خود را بر اساس ظاهرشان ارزیابی می‌کنند، این امر می تواند تأثیر منفی خاصی نه تنها بر ادراک و رضایت افراد از ظاهرشان، بلکه بر ارزیابی کلی آنها نیز داشته باشد. ارزیابی ارزشمندی خود براساس ظاهر در مقایسه با سایر حوزه‌های احتمالی به طور قابل توجهی بیشتر برعزت‌نفس تاثیر می‌گذارد (کراکر و همکاران، 2004). بعلاوه، مطالعات حاکی این است که هرچه نارضایتی فرد از ظاهر خود بیشتر باشد، درک او از احساس خود ارزشمندی کلی هم بدتر می‌شود(تیگمن، 2005). اندازه اثر مسیر اضطراب ظاهر بر عزت نفس در مدل کلی و مدل مربوط به دختران معنادار بود ولی در مدل مربوط به پسران معنادار نبود. از آنجایی که در تحقیق حاضر، پسران نوجوان عزت نفس بالاتری نسبت به دختران داشتند که مطالعات بین‌فرهنگی هم تایید کردند که مردان از زنان عزت‌نفس بیشتری دارند(کاسال[34] و همکاران، 2020). بنابراین اضطراب ظاهر تاثیر قابل توجهی بر عزت نفس نوجوانان پسر نداشته است.

همچنین یافته‌های این تحقیق اشاره می‌کند که اضطراب ظاهر بر اضطراب اجتماعی تاثیرگذار بود. این یافته با نتایج پژوهشی لیاو و همکاران (2023)، استور و همکاران، 2022، سدوا و همکاران، 2021؛  گائو و همکاران، 2023) همسو بود. افراد دارای اضطراب ظاهر برای کاهش احساسات منفی یا جلوگیری از آسیب ناشی از ارزیابی‌های منفی، بیشتر احتمال دارد به اجتناب از رفتارهای اجتماعی به عنوان مکانیسم محافظتی متوسل شوند ( موریسون و هایمبرگ[35]، 2013).  بر اساس مدل شناختی فوبیای اجتماعی داشتن دیدگاه‌های منفی می‌تواند منجر به نابرابری بین برداشت فرد از خود و استانداردهای اجتماعی شود، که به نوبه خود منجر به افزایش ترس از ارزیابی‌های منفی می‌شود (موریسون و هایمبرگ، 2013). هنگام مواجه با موقعیت های اجتماعی، آنها درگیر فرآیندهای دقیق خود نظارتی شوند. در طول چنین خود نظارتی، آنها تصورات بیش از حد منفی از خود را تجربه می‌کنند و این خودانگاره‌ها را به عنوان بازنمایی دقیقی از خود درک می‌کنند (یانسو و همکاران، 2015) بنابراین، افراد دارای اضطراب ظاهری، مستعد این هستند که ارزش خود را بر اساس ظاهر خود قرار دهند، که بر ارزیابی کلی آنها تأثیر منفی می‌گذارد و یک دیدگاه منفی به خود می‌تواند باعث ایجاد اضطراب اجتماعی شود.

این تحقیق نشان داد که کمال‌گرایی بر عزت‌نفس اثر معنی داری داشت. این پژوهش با یافته‌های پژوهشی دیگر از جمله خصوصی[36] و همکاران(2024) و فکیه-رومهان، ساوما، اوبید و هالیت[37](2023) همسو بود. بسیاری از کمال‌گرایان هویت و ارزش خود را به دستاوردهای خود گره می‎زنند و زمانی که تلاش برای حصول این دستاورد با شکست مواجه می‌شود و در برآورده ساختن استانداردهای خود با مشکل رو به رو می‌شوند، منجر به احساس بی‌کفایتی و کاهش عزت‌نفس می‌شوند. به نظر می‌رسد که نگرانی‌های کمال‌گرایانه، باعث ایجاد نابرابری بین خود ایده‌آل و خود‌واقعی می‌شود که این نابرابری به نوبه خود منجر به یک دیدگاه منفی کلی‌تر نسبت به خود می‌شود و در نتیجه عزت‌نفس را کاهش می‌دهد.

تحقیق حاضر نشان داد که کمال‌گرایی بر اضطراب اجتماعی اثرگذار بود. این یافته هماهنگ با مطالعه فت و هیوت(2014) و گیلبرت[38] و همکاران ( 2012) می باشد. در همین راستا بزرگپور و همکاران (1396) در پژوهشی روی کاربران شبکه‌های اجتماعی دریافتند افراد کمال‌گرا، از اینکه مورد ارزیابی منفی دیگران قرار گیرند بیشتر از سایرین دچار احساسات ناخوشایند می‌شوند که این به نوبه خود باعث تسهیل افزایش اضطراب اجتماعی می‌گردد.

در رابطه با اثر عزت‌نفس بر اضطراب اجتماعی، اگر چه در مدل کلی و در مدل مربوط به دختران، عزت‌نفس اثر معناداری بر اضطراب اجتماعی داشت ولی در مدل مربوط به پسران، این اثر از نظر آماری معنادار نبود. همچنین اندازه اثر مربوط به این مسیر در هر سه مدل کلی، دختران و پسران معنادار نبود. وجود همبستگی معنی دار بین متغیرهای عزت‌نفس و اضطراب اجتماعی در تحقیق حاضر، هماهنگ با مطالعات گذشته است (بولز 2017؛ هیلرو همکاران، 2017؛ ساهین و همکاران،2014؛ سند و همکاران،2021). با توجه به اینکه در تحقیق حاضر، دختران نوجوان نسبت به پسران نمرات بالاتری در اضطراب اجتماعی داشتند که هماهنگ با مطالعه آشر، آنو اسنانی و ادرکا^[39](2017) است، کاهش عزت‌نفس در دختران می‌تواند اضطراب اجتماعی افزایش دهد. در عزت‌نفس پایین به دلیل ارزیابی منفی از خود و بزرگنمایی جنبه‌های منفی خود از منظر دیگران، زمینه اضطراب اجتماعی فراهم می‌شود. این مسئله بویژه در کاربران شبکه‌های اجتماعی که امکان مقایسه‌های صعودی بیشتر دارند، تشدید می‌شود (بزرگپور و همکاران ،1396). همچنین افراد با عزت‌نفس پایین خود را بی‌ارزش و بی‌اهمیت می دانند و اغلب افکار منفی در مورد ارزش خود دارند. این فرایندهای شناختی ناکارآمد مربوط به خودارزیابی منفی بر عملکرد اجتماعی تأثیر دارند. به طور دقیق تر، افراد شروع به تجربه مشکلاتی در زمینه‌های اجتماعی می‌کنند زیرا خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و معتقدند که دیگران وضعیت بهتری دارند (کالینز[40]، 1996).

نتایج نشان داد که در مدل کلی و در مدل مربوط به دختران، عزت‌نفس بطور معنی‌داری رابطه میان کمال‌گرایی و اضطراب اجتماعی را میانجی‌گری کرد اما در مدل مربوط به پسران، این مسیر میانجی از نظر آماری معنادار نبود. در همین راستا اسلمی و همکاران (1392) نیز در مطالعه‌ای میان نوجوانان نشان دادند که عزت‌نفس نقش واسطه‌ای در ارتباط کمال‌گرایی جامعه مدار و اضطراب اجتماعی ایفا می‌کند. از آنجایی که در تحقیق حاضر دختران در کمال‌گرایی نمره بالاتری از پسران داشتند که همسو با مطالعه الیسون و پارتریج^[41]( 2012) و موسومیسی^[42] وهمکاران( 2022) است، کمال‌گرایی از طریق کاهش عزت‌نفس می‌تواند اضطراب اجتماعی را افزایش دهد. به نظر می‌رسد که دختران وقتی از شبکه‌های اجتماعی استفاده می کنند به دلیل مواجهه با استانداردهای بالای دیگران، میزان کمال‌گرایی شان افزایش یافته و چون تحقق آن استانداردها کمتر محقق می‌شود، عزت‌نفس را کاهش می‌دهد. همچنین استفاده از شبکه‌های اجتماعی بواسطه امکان افزایش مقایسه‌های صعودی می‌تواند منجر به کاهش عزت‌نفس شود (یانگ و همکاران، 2023؛ جیانگ و جین ،2020) و چون افراد با عزت‌نفس پایین خود را بی‌ارزش و بی‌اهمیت می‌دانند و اغلب افکار منفی در مورد ارزش خود دارند، در موقعیت‌هایی که امکان ارزیابی آنها توسط دیگران فراهم می‌شود، دچار اضطراب می‌شوند (کالینز، 1996).

نتایج تحقیق حاضر نشان داد که در مدل کلی و در مدل مربوط به دختران، عزت‌نفس بطور معنی‌داری رابطه میان اضطراب ظاهر و اضطراب اجتماعی را وساطت مکرد اما در مدل مربوط به پسران، این مسیر میانجی از نظر آماری معنادار نبود. تحقیقات اخیر هم اشاره کرده اند که عزت‌نفس به عنوان یک میانجی در رابطه بین اضطراب ظاهری و اضطراب اجتماعی می‌تواند عمل می‌کند، به این صورت که اضطراب ظاهری با کاهش خودارزیابی کلی فرد ممکن است منجر به اضطراب اجتماعی ‌شود (لیائو و همکاران،2023؛ یانگ و لی، 2023).  بر اساس تحقیقات گذشته مشخص شد که وقتی افراد بیش از حد بر روی تصویر خود تمرکز می‌کنند، اضطراب ایجاد شده توسط تصویر خود ممکن است باعث کاهش عزت‌نفس و افزایش اضطراب اجتماعی شود (یانسو و همکاران، 2015).

دختران نوجوان که از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند چون در معرض بهترین و منتخب ترین تصاویری از دیگران قرار می‌گیرند و اقدام مقایسه اجتماعی می‌کنند که این امر به راحتی می‌تواند نگرانی‌های مربوط به ظاهر را تشدید کند(بالتاچی و همکاران، 2021). همچنین، آن‌ها ممکن است نظراتی را درباره ظاهرشان دریافت کنند که بر احساس آنها در مورد ظاهرشان تأثیر می‌گذارد (فردولی و وارتانیان[43]، 2016). ارائه تصاویر کاذب آرمانی درباره ظاهر در شبکه‌های اجتماعی و درونی کردن این تصاویر باعث احساس نقص شده و نارضایتی از بدن و ظاهر خود می‌گردد(هولند و تیگمن، 2016). ارزیابی منفی از خود و ویژگی‌های ظاهری می‌تواند عزت‌نفس را کاهش داده و در نهایت موجب افزایش اضطراب افراد در موقعیتهای اجتماعی می‌شود که احتمالا مورد ارزیابی دیگران قرار می‌گیرند. از سوی دیگر این این احتمال نیز وجود دارد که افراد دارای اضطراب ظاهر بیشتر ترجیح می‌دهند از شبکه‌های اجتماعی استفاده کنند چون در فضای مجازی امکان بیشتری برای دستکاری تصویر خود دارند تا به روشی که می‌خواهند دیده شوند و جنبه‌هایی از ظاهر خود را که به نظرشان غیرجذاب است، مخفی کنند (وین اشتین و همکاران، 2015). نتایج تحقیق حاکی از این است که پسران نوجوان نسبت به دختران ممکن است به دلیل داشتن عزت‌نفس بالاتر و کمال‌گرایی پایین‌تر در برابر تاثیرات استفاده از شبکه‌های اجتماعی مقاوم تر باشند.

به نظر می‌رسد نقطه مشترک کمال‌گرایی و اضطراب ظاهر می‌تواند استاندارهای بالای غیر منطقی و اضطراب ناشی ازعدم دست یابی به همین استانداردهای غیرمنطقی باشد که فضای مجازی و رسانه ها در پرورش این استانداردها و ارزیابی‌ها در نوجوانان نقش پررنگی دارند. این استانداردهای بالای غیرمنطقی می‌تواند خودارزیابی های منفی را تشدید کرده و عزت‌نفس را کاهش دهد.

از طرف دیگر، افراد با عزت‌نفس پایین معمولا فکر می‌کنند که فاقد توانایی یا ویژگی‌های مطلوبی هستند که اطرافیان آنها ممکن است داشته باشند. این باور باعث می شود که آنها خود را ضعیف، ناکافی و شایسته احترام نبینند. حال زمانی که این افراد با موقعیت های اجتماعی مواجه می شوند، این باور موجب تشدید باور بی‌کفایتی آنها می‌شود و این مورد خود منجر به ترس بیش از حد آن ها از ارزیابی شدن خواهد شد.

تحقیق حاضر دارای چند مورد محدودیت بود. اول اینکه ابزارهای جمع‌آوری داده ها، پرسشنامه بود که ممکن است پاسخ‌ها همراه با سوگیری باشد. دوم اینکه نمونه مربوط به نوجوانان شهر مشهد می‌باشد که در تعمیم داده‌ها باید احتیاط صورت گیرد. سوم این که در مطالعه حاضر روابط بین متغیرها از نوع علی نبوده است و صرفا همبستگی می‌باشد. برای تحقیقات آتی پیشنهاد می‌گردد که اثر ابعاد مختلف کمال‌گرایی نیز در نظر گرفته شود. با توجه به نتایج حاضر پیشنهاد می‌گردد در برنامه‌های مداخلاتی مربوط به اضطراب اجتماعی به تقویت عزت‌نفس و تعدیل کمال‌گرایی توجه ویژه‌ای صورت گیرد.

تعارض منافع

نویسندگان تعارض منافع ندارند.

حمایت مالی

برای انجام این پژوهش از نهاد یا سازمانی حمایت مالی دریافت نشده‌است.

ملاحظات اخلاقی

داده های مربوط به این پژوهش بصورت بی‌نام و با رضایت شرکت‌کنندگان جمع آوری شده است و از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی در کمیته اخلاق دانشگاه بجنورد بررسی و مورد تایید قرار گرفته‌است.

مشارکت نویسندگان

این مقاله مستخرج از پایان نامه کارشناسی ارشد نویسنده اول است. نویسنده اول کارهای اجرایی و نگارش متن اولیه مقاله را به عهده داشته، نویسنده دوم راهنمای پژوهش را به عهده داشته‌است و نویسنده سوم مشاور پژوهش بوده‌است.

تقدیر و تشکر

نویسندگان بر خود لازم می‌دانند از تمامی دانش‌آموزان و مربیان مدارس متوسطه شهر مشهد که در انجام پژوهش مشارکت داشتند، تشکر و قدردانی نمایند.