مقدمه

جامعه‌پذیری[1] به عنوان پاسخ‌های فعال [2] و واکنشی[3] به نیازهای دیگران تعریف می‌شود، نیازهایی که در خدمت ارتقای رفاه دیگران[4] است (کیل نیل و گروسک، 2021). افراد از راه‌های مختلفی می‌توانند از دیگران مراقبت [5] یا کمک کنند[6] و بهره ببرند، از جمله همدلی[7]، همدردی[8] تسلی دادن[9]، نوع دوستی[10]، به اشتراک‌گذاری[11]، اهدا[12]، همکاری[13]، داوطلب شدن[14]، دفاع کردن[15] و موارد دیگر (آیزنبرگ، اسپینراد و کنافو-نوام، 2015؛ هاستینگز، کاله و نوسلویچی، 2014؛ پادیلا-واکر و کارلو، 2014، گروسک و دیویدوف، 2021). مطالعات عصب تحولی رشد[16]، نشان می‌دهد، تمایز[17] سنی، تحولی و شناختی در بروز انواع مختلف رفتار اجتماعی (کمک، به اشتراک‌گذاری، همدلی، ایجاد آرامش و صلح) وجود دارد (دانفیلد، 2014). ) و متاثر از مکانیسم‌های زیربنایی زیست شناختی، انگیزشی[18]، شناختی، عاطفی و همچنین مسیرهای رشدی مختلف کودکان در طول دوره رشد است (گرینسپن و ویدر، 2006؛ گروسک و دیویدوف، 2021؛ آیزنبرگ و دیگران، 2015، هاستینگز، میلر و تورکس، 2015). پژوهش‌های مبتنی بر رشد نیز، مفهوم اجتماعی شدن را چگونگی جذب شدگی[19] کودکان به الگوی ارزش‌ها، دانش و رفتار‌های اجتماعی خانواده و محیط زندگی خود می‌دانند (گروسک و دیویدوف، 2021)، جامعه‌پذیری در بستر فرهنگ و تعاملات اولیه با مراقبین اصلی کودک ایجاد و بالیده می‌شود (امین یزدی، 1391). از طرف دیگر، روابط والدین (مراقبین اولیه) و فرزندان پیچیده و چند بعدی است و شامل انواع مختلفی از تعاملات، نقش‌ها و فرآیندها است که در طول دوره رشد و تجربیات هیجانی-اجتماعی و در محیط‌های مختلف، اشکال متنوعی پیدا می‌کند، هرچند، اغلب هم‌گرا[20] هستند (دانفیلد، کولمایر، اوکانل و کلی، 2011؛ پائولوس کون پاپ، لیکاتا، سودیان و ماینهارت، 2013؛ دیویدوف وایش، کنافو-نوام و هستینگز، 2016). بنابراین، جامعه‌پذیری یا اجتماعی شدن کودکان یک فرآیند واحد نیست و انواع و سطوح مختلفی برای آن صورت بندی شده است (گروسک و دیویدوف، 2015 و2008و 2022). با توجه به پیچیدگی موضوع جامعه‌پذیری، از دیدگاههای مختلفی به آن پرداخته شده است و همین تنوع دیدگاه، دلیلی است بر اهمیت مسئله جامعه‌پذیری.

از دیدگاه تکاملی، موفقیت تکاملی گونه‌ها، متکی بر بقای ژن‌ها در نسل‌های بعدی است. اگرچه بیشتر رفتارهای حیوانی، از تغذیه تا جفت‌گیری[21] و جنگیدن[22]، بر اساس نیازهای بقا [23]و تولیدمثل [24]جاندار انجام می‌شود و به نفع خود او است، اما بسیاری از رفتارهای گونه‌های جاندار و انسان، به نفع دیگران است حتی با وجود هزینه‌ای[25] که برای خودشان دارد. علوم اعصاب[26] و رفتار شناختی[27]عصبی، اکنون با ارائه بینش در مورد اساس زیست شناسی و ریشه‌های تکاملی "طبیعت خوب"[28]، تبیینی برای رفتارهایی که به نفع سایر افراد است ارائه می‌دهد. «رفتار جامعه‌پذیری» در پستانداران برای نشان دادن یک رفتار وابستگی که در پاسخ به نیاز گیرنده، یک حالت منفی و/یا نیاز برآورده‌نشده در فرد دیگری رخ می‌دهد و به کاهش این حالت منفی و/یا برآورده شدن کمک می‌کند، مانند آرامش، کمک هدفمند و به اشتراک گذاری منابع، که ناشی از وضعیت عاطفی منفی یا نیاز برآورده نشده دیگران است. شبیه به چنین رفتاری در خزندگان نیز دیده می‌شود (وو و هنگ2023). اساس پژوهش‌های رفتارشناسی عصبی انسان که به طور خاص، فرایندهای عصبی رفتارهای اجتماعی انسان‌ها را مطالعه می‌کند، عمدتاً بر تصمیم‌گیری[29] در پارادایم‌های تجربی[30] مختلف متمرکز شده است که به اشتراک‌گذاری، کمک و همکاری منجر می‌شود. در زمینه‌های مختلف اجتماعی، تصمیم‌گیری احتمالاً مستلزم نسبت دادن و/یا به اشتراک گذاشتن حالات عاطفی و ذهنی دیگران است، که ممکن است انگیزه‌ای برای عمل اجتماعی بر اساس نیازها و نیات [31]دیگران ایجاد کند. دیدگاه‌های تحولی نیز، رفتار جامعه‌پذیری را یک نیروی قدرتمند می‌داند که انسجام اجتماعی را افزایش می‌دهد و بهزیستی[32] جسمی و عاطفی گونه‌های اجتماعی را ارتقا می‌دهد (گروسک و دیویدوف، 2021).

دیدگاه تحولی، شروع انواع رفتارهای اجتماعی در کودکان خردسال را وابسته به سن و مسیرهای رشدی متفاوت می‌داند. مطالعات طولی نشان می‌دهند، رفتارهای کمک‌ رسانی مرتبط با هدف، در اوایل 14 ماهگی ظاهر می‌شوند (وارنکن و تامسلو، 2007). کمی پس از سال دوم، فعالیت‌های اشتراک گذاری یا مشارکت برای هدف مشترک، فعال می‌شوند (براونل، سوتلوا و نیکولز، 2009) وتقریباً بعد از سال سوم، فعالیت‌های منجر به آرامش بخشی شکل می‌گیرد (دانفیلد، 2014). این ممکن است منعکس کننده وابستگی متفاوت رفتارهای اجتماعی مختلف به توانایی‌های شناختی-اجتماعی مختلف برای تشخیص حالات دیگران و/یا ابداع راه حل باشد (وو و هنگ، 2023). در طول چند دهه گذشته، دو تفسیر شناختی متضاد درباره چگونگی استنباط حالات ذهنی[33] دیگران ارائه شده است. در تئوری شبیه سازی[34]، کودکان از ذهن خود به عنوان مدلی برای درک ذهن دیگران استفاده می‌کنند و از عقاید یا استنباط خود و تجربیات خود برای پیش بینی[35] عقاید یا واکنش دیگران بهره می‌برند. در دیدگاه تئوری-تئوری، [36]افراد کمتر به دانش خود و بیشتر به دانش عینی، مشاهدات و جمع‌آوری قوانین درباره رفتار دیگران توجه می‌کنند (کوپنیک و ولمن، 1994؛ کوپنیک و ملزوف، 1997). فرایندهای تکاملی-ژنتیکی رفتار اجتماعی انسان، از رفتارهای غیر اجتماعی جدا هستند (وو و هنگ2023) و به شکل کارکردهای گرم[37] برپایه انتظارات[38]، هیجان‌ها و خواسته‌ها[39] در می‌آید (نجاتی، تاجمیری، 1397) و در تصمیم‌گیری‌های پیچیده اجتماعی دخالت می‌کنند. فرایندهای واسطه ادراک[40] حالات عاطفی دیگران و درک وضعیت روانی دیگران یک گام پیش نیاز برای برانگیختن رفتار اجتماعی است. در گام دوم، حالات عاطفی و ذهنی از طریق کانال‌های متعددی منتقل می‌شود. در انسان، حس‌های بینایی[41]، شنیداری[42] و لامسه[43] از جمله واسطه‌هایی هستند که اغلب درگیر انتقال[44] پیام هستند (وو و هنگ2023). دانش عصب شناختی کنونی مشخص کرده است، سیستم عصبی بسته به چگونگی دریافت[45]، پردازش[46] و سازماندهی اطلاعات حسی[47] ورودی، رفتارهای متفاوتی در موقعیت‌های یکسان را موجب می‌شود که علت رفتارهای متفاوت کودکان در موقعیت‌های مختلف را می‌تواند تبیین کند (امین یزدی، 1391). همه کودکان از یک سیستم عصبی تنظیم شده از ابتدای تولد بهره‌مند نیستند، به طوری که، مقایسه بهداشت روانی تعداد زیادی کودک سالم با کودکان دارای ناتوانی و مشکلات عصب تحولی، تفاوت معنی‌داری در استراتژی سیستم عصبی و خود تنظیمی عصبی در آن‌ها نشان می‌دهد (دان، 2007 ) و تاثیر مهمی در سبب شناسی[48] و ماندگاری مشکلات درونی[49] و بیرونی[50] کودکان دارد (لیتل، دین، تام چک و دان، 2016). همان طور که گفته شد، از منظر تکاملی، رفتارهای جامعه پسند نیز از یک سازگاری زیست-بوم شناسی برای زندگی در جامعه تکامل یافته است (نوام، اوزفوفسکی، اسرائیل، دیویدوف و وکسلر، 2015). لذا با وجود تفاوت‌های فردی و چالش‌های زیستی-روانی و اجتماعی کودکان، سازگاری بهتر کودکان در محیط، برآمده از برخورداری از سیستم عصبی تنظیم شده با نیازها است (امین یزدی، 1391)که می‌تواند بر رفتار جامعه‌پذیر (برآوردن نیازهای دیگران) و ابتکار اجتماعی (برآوردن نیازهای خود)کودکان تاثیر بگذارد. و متاثر از مشکلات پردازش حسی و تفسیرهای متفاوت از شدت محرکهای حسی (پفیر، فایفر، کاستر، اسنتن، درستین، پیلر و تاکر، 2017)، قرار بگیرد.

پژوهش‌هایی که درباره اجتماعی شدن در سالهای اخیر انجام گرفته است از گستردگی و تنوع بالایی در زاویه دید، روش و جامعه مورد مطالعه، داشته‌اند و همان طور که پیش‌تر گفته شد، تنوع دیدگاه‌ها حجم پژوهش‌ها را افزایش داده است. هرچند پژوهش‌های عصب تحولی و رفتار شناسی سیستم عصبی-مغزی و عصب-شیمیایی (مارش، مارش، لی و هورلمان،2021) شگفتی‌های بسیاری ایجاد کرده است و پاسخهای روشن گری بر این موضوع داشته است. همچنین از مقایسه رفتار اجتماعی در کودکان اتیستیک، نقص توجه/ بیش فعالی، حساس حسی و اختلالات شایع دوران کودکی با کودکان سالم در عملکرد مغزی آنها و مسیرهای فعال و خاموش مغزی و همچنین مداخلات موثر بر درک و رفتار اجتماعی آن‌ها، یافته‌های غنی‌ای فراهم کرده‌اند (وانگ، اویانگ، پنف، لین و چن، 2022) و اطلاعات ارزشمندی برای درک ماهیت اجتماعی شدن و فرایندهای مغزی برای ما ایجاد شده است. با این وجود پژوهش مروری جدیدی در موضوع عوامل مرتبط با اجتماعی شدن درباره کودکان در دوره پیش از دبستان که جمع آوری منسجمی از یافته‌ها و نتایج پژوهش‌های متنوع را در خود داشته باشد، یافت نشد.

از آن جا که جامعه‌پذیری یکی از وظایف اصلی رشد در دوران کودکی و نوجوانی است و تحت تاثیر عوامل متعددی ایجاد و تقویت می‌شود و از طرفی موجب افزایش شایستگی اجتماعی فرد می‌شود و در آینده به عنوان یکی از پیش‌بینی کننده‌های موفقیت تحصیلی و اجتماعی نیز به شمار می‌رود (ویسانی، نجاری و احمدپور، 1404)، ضعف و یا فقدان هر یک از این عوامل در دوره پیش از دبستان زمینه ساز چالش‌های جدی در دوره نوجوانی و بزرگسالی می‌شود. بنابر‌این ضرورت انجام پژوهش مروری را برای پژوهشگر ایجاد کرده است. همچنین این پژوهش به دنبال شناخت بهتر و بیشتر عوامل اجتماعی شدن، سعی درکمک به سبب شناسی مشکلات اجتماعی در سالهای دبستان و نوجوانی دارد تا به پیشگیری و تعدیل اثرات منفی هر یک از این عوامل در رشد سالم کودکان بیانجامد. علاوه بر این، نقشه راه تحولی مناسبی برای طراحی مداخله‌های موثر برای والدین، مربیان و درمانگران کودک فراهم کند. هدف این پژوهش، پاسخگویی به این سؤال است که عوامل موثر بر جامعه‌پذیری کودکان پیش دبستانی کدام است؟

روش

پژوهش حاضر یک مرور توصیفی است و با توجه به روش اجرا، جزء مطالعات مرور نظام‌مند است که مطابق با دستورالعمل موارد ترجیحی برای گزارش مقالات مرور نظام‌مند و فراتحلیل (پریسما) در سال 1403 انجام شد. جستجوی سابقه پژوهشی با استفاده از پایگاه‌های داده‌های الکترونیکی شامل پایگاه اطلاعات علمی سید[51]، پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه مجلات تخصصی نور، مگیران، گوگل اسکولار، پاپ مد و ساینس دایرکت تا سال  2024در رابطه با موضوع جامعه‌پذیری در کودکان پیش دبستانی ایران و جهان انجام شد.

استراتژی جستجو: جستجوی مقالات با استفاده از کلید واژه‌های فارسی؛ جامعه‌پذیری و اجتماعی شدن و در ارتباط با فرزند پروری و تفاوت‌های فردی؛ پردازش حسی در کودکان پیش دبستانی و ترکیب آنها و در نمایه‌های داخلی جهاد دانشگاهی (سید)، پرتال جامع علوم انسانی، مجلات تخصصی نور و مگیران و در نمایه‌های خارجی از معادل‌های انگلیسی با کلمات سوشالیتی[52] و پروسوشال[53] در پیش دبستانی، سنسوری پروسسینگ[54] و چایلد-پرنت ریلیشنشیپ[55]، و ترکیبات آن‌ها استفاده شد. استراتژی جستجو در منابع انگلیسی بدین صورت بود که ابتدا در قسمت جستجوی پایگاههای اطلاعاتی، کلید واژه‌های سوشالیتی و پروسوشال و ترکیبات آن‌ها وارد شد و سپس در عنوان و چکیده جستجو گردید. فرایند جستجوی پایگاه‌ها توسط پژوهشگر و با نظارت استاد راهنما صورت گرفته است.

ملاک‌های ورود و خروج: ملاک‌های ورود به مطالعه عبارت بودند از: مقالات فارسی و انگلیسی زبان چاپ شده در مجلات علمی-پژوهشی داخل و خارج از کشور که متن کامل یا چکیده آنها در دسترس بود با کلمات کلیدی جامعه‌پذیری و اجتماعی شدن در کودکان پیش دبستانی به دست آمد. مقالات با طرح‌های پژوهشی مرور نظام‌مند وکمی-توصیفی و پژوهش‌هایی که با توجه به چک لیست  پریسما از کفایت لازم برخوردار بودند، پژوهش‌هایی که از طریق آنلاین چاپ شده یا در آرشیو کتابخانه‌ها قابل دسترسی بودند و مقالاتی که همبستگی‌ها یا عوامل موثر بر جامعه‌پذیری در کودکان پیش دبستانی را گزارش دادند، وارد پژوهش شدند. ملاک‌های خروج نیز شامل مقالاتی بودند که اطلاعات کافی در بر نداشتند، پژوهش‌هایی که با توجه به چک لیست پریسما از کفایت لازم برخوردار نبوده یا دارای ضعف‌های روش شناسی جدی بودند، مقالات کیفی، مداخله‌های آموزشی و اثربخشی‌ها از لیست حذف شدند.

نتایج: در این مطالعه، با جستجوی اولیه با کلمات کلیدی؛ جامعه‌پذیری و اجتماعی شدن در کودکان پیش دبستانی در عنوان،19312مقاله به دست آمد. با غربالگری اول یعنی محدود کردن سال انتشار مقالات به 2015تا 2024، 13740مقاله استخراج شد و با غربالگری دوم؛ دردسترس بودن مقاله، 957 مقاله باقی ماند. با غربالگری سوم، حذف مقالاتی که در چکیده باهدف پژوهش همخوان نبودند و مقالات کیفی و پژوهش‌های مرتبط با گروه‌های هدف خاص مانند اختلال (اتیسم، نقص توجه/ بیش فعالی، مشکلات عصب تحولی و غیره)، تعداد 85 مقاله باقی ماند که با تایید معیارهای ورودی وارد مطالعه مرور نظام‌مند شدند (شکل1).

شکل1. ترسیم غربالگری نتایج جستجو

پس از جستجو، غربالگری و ارزیابی کیفی مقالات در طی مرور نظام‌مند، در پایان بررسی بر روی 85 مقاله انجام گرفت. خلاصه نتایج اصلی مقالات پژوهشی در جداول 1 تا6 ارائه شده است. پس از تحلیل، 6 عامل یا طبقه اصلی از عوامل موثر بر جامعه‌پذیری در کودکان پیش دبستانی شناسایی شد. این طبقات شامل؛ ارتباط والد-کودک، تفاوت‌های فردی، عوامل و فرایندهای روانشناختی، تحول، عوامل محیطی-فرهنگی و جنسیت است. تحلیل و ارزیابی مقالات بر اساس ملاک‌های پریسما و تحلیل مضمون بر عوامل موثر در جامعه‌پذیری و یا اجتماعی شدن انجام گرفت.

جدول1. مطالعات مرتبط با ارتباط والد-کودک

جدول2. مطالعات مرتبط با تفاوت‌های فردی

جدول3. مطالعات مرتبط با فرایندهای روانشناختی

جدول5. مطالعات مرتبط با جنسیت

جدول6. مطالعات مرتبط با عوامل محیطی-فرهنگی

بحث و نتیجه گیری

 هدف اصلی مرور نظام‌مند در این پژوهش، شناسایی عوامل مرتبط با جامعه‌پذیری در کودکان پیش دبستانی مبتنی بر مطالعات گذشته بود. نتایج این مرور نشان داد که عوامل مرتبط با جامعه‌پذیری در کودکان پیش دبستانی در 6 طبقه اصلی ارتباط-والد-کودک، تفاوت‌های فردی کودکان، عوامل و فرایندهای روانشناختی، عوامل محیطی-فرهنگی، تحول، و جنسیت جای می‌گیرد. 23 مطالعه مرتبط با ارتباط والد-کودک به دست آمد که در طبقات فرعی، یعنی ویژگی‌های ارتباطی والدین با کودکان که اثرات مثبت و منفی بر جامعه‌پذیری آن‌ها داشت، دسته بندی شد. نتایج این طبقه همان طور که در جدول 1 آورده شده است شامل؛ رفتار گسسته و بی‌احساس والد( مادر)، افسردگی مادر (خلق و خو) ( هوندا، تران، پاپلستون، دراپر، یوسف زی، رومرو و فیشر، 2023)، ناامیدی والدین (نشان دادن نارضایتی از رفتار کودک) (گروسک، دانیلیوک، کیل و انیل، 2017)، رفتارتنبیهی والدین (پاتنیک، بورنشتاین، لانسفورد، چانگ و دیتر، و دیگران، 2018) ویژگی گرمی والدین در رابطه (سان، لیو، فنگ و لی، 2023)، همدلی والدین به کودک (پاستورلی، زوفیانو، لانسفورد، تاتوری، بورنشتاین و چانگ، 2021) تاکید والدین بر حفظ نظم و توصیه انضباط رفتاری برای کودک (مانسینی، لیکاری، آلوارز، مک کویین و رینولدز و دیگران، 2024)، القای‌دیگر‌گرای والدین (استدلال برای درک ارتباط بین اعمال خود و ناراحتی دیگران) (یاووز، دیز ومالتی، 2022) است. همچنین کنترل اجرایی و دانش هیجانی (هوندا، تران، پاپلستون و دیگران، 2023)و رفتارهای اجتماعی شدن مادر و عامل حساسیت مادر به ناراحتی (میسون، اندروز، اتکینسون و گونزالس، 2023، شریفی اردانی، یاوری، سادات سجادی پور، یزدانی و اکرمی ابرقوئی، 1402) در اجتماعی شدن نقش داشت. تنظیم هیجان در والدین به تنهایی تبیین کننده مهارت‌های اجتماعی بعدی در فرزندان نبوده اما به واسطه افزایش نزدیکی والد-کودک می‌تواند منجر به یادگیری مهارت‌های اجتماعی شود. کیفیت عاطفی مثبت در فرزندپروری و سبک‌های فرزندپروری با واسطه‌های مختلفی موثر هستند (لیو، چن، وی، وانگ، چن، لی و وانگ،2024) و یا خود در نقش واسطه‌ای به انتقال یادگیری‌های اجتماعی به کودکان کمک می‌کنند (کریمی، شریفی اردانی، صباغیان بغداد آباد، غلام‌زاده بافقی و غلامی1403). محیط حمایتی، دیگر عامل موثر و مهم ارتباطی والدین بر جامعه‌پذیری کودکان است که از همان ابتدا در زندگی کودکان نقش فعال کنندگی رفتار دارد (پاستورلی، لانسفورد، کاناکری، مالون، گیونتا، باچینی و بومبی، 2016). جامعه‌پذیری والدین خود به شکل یک مولفه مستقل با رفتارهای جامعه پسند کودکان و بزرگسالی آن‌ها، رابطه مستقیم مثبت متوسطی نشان داده است (چوبوکچ و قهرمان، 2023 وانگ، کونوشی وکنک، 2020). آخرین عامل این طبقه یعنی احساس شایستگی والدگری (وانگ و دیگران، 2020) بود.

نتایج پژوهش‌های به دست آمده در ارتباط با تفاوتهای فردی، در 8 مطالعه بیانگر آن بود که چالش‌های حرکتی و حسی در مهارت‌های حرکتی، بر ادراک محیطی و مشکلات عاطفی تاثیر می‌گذارد از جمله؛ موتور حرکتی که ارتباط مثبت معناداری با عملکردهای اجرایی و رفتار اجتماعی کودکان دارد (هوون، کامفورست، ون در ویرجی و کانتل، 2021) مهارت‌های حرکتی ظریف در مقایسه با مهارت‌های حرکتی درشت، بر مهار پاسخ موثر‌تر است اما مهارت‌های حرکتی درشت نیز در پیش‌بینی رفتار اجتماعی بر مهارت‌های حرکتی ظریف غالب بود (زفیر، مونتی، لانگلوییز، آرچانبولت و سیردسوتلس، 2021). ناهماهنگی رشدی با مشکلات عاطفی با همسالان مرتبط است اما بیشتر باعث نگرانی والدین از آینده فرزندشان و کناره‌گیری آن‌ها از موقعیت‌های اجتماعی مانند فعالیت بدنی بود (کوجاوا، کلین، پگ و وینبرگ، 2020). پردازش حسی، عامل بسیار مهم و توضیح دهنده درک و تعامل فرد با محیط است و بیشتر در اختلالات ناهماهنگی رشد، اتیسم و نقص توجه/بیش فعالی، تنوع بیشتری در مشکلات اجتماعی شدگی ایجاد می‌کند تا در گروههای عادی با رشد معمول (وانگ و دیگران، 2022). با این حال، پردازش حسی در گروههای عادی که اختلال پزشکی مشخصی ندارند نیز به شکل بدتنظیمی خود را در رفتار و سازگاری نشان می‌دهد و شناسایی آن‌ها به درک بهتر مشکلات کودک و حل مسئله و مداخلات آرام ساز کمک می‌کند؛ بیش حسی بالا، درکودکانی که از محیط حمایتی بیشتری برخوردار هستند به توسعه عملکرد شناختی و رفتاری بیشتری دست می‌یابند نسبت به کسانی که محیط کمتر حمایتی داشتند، این یافته به این معنی است که کودکانی که بیش حسی دارند، به فرزندپروری با کیفیت‌تری نیاز دارند (فوتوگلو، مورائتی، استریوس، اشلی، وگیندروکاس و اسپیس، 2023). کودکان حساس، مشکلات بیرونی بیشتری در شرایط اجتماعی غیرقابل پیش بینی، نشان می‌دهند. کم حسی نیز موجب کاهش خودمختاری و بروز مشکلات بیشتری در محیط‌های اجتماعی می‌شود (راموس، پریرا آف و باپتیستا، 2023). جستجوگری حسی، اگرچه در مواجه با مشکلات حسی موجود، ممکن است یک عامل محافظتی در رشد اولیه، گسترش فرصت‌ برای یادگیری و اجتماعی شدن تلقی شود و به کاهش تأثیر تغییرات عصبی، رشدی موجب نتایج بعدی شود اما مشکلات بیشتری در تنظیم رفتار ایجاد می‌کند. تنظیم حسی و یکپارچگی حسی برای برنامه‌ریزی و انجام رفتارهای مناسب، پایه‌ای برای یادگیری فراهم می‌کند، تنظیم در تمام حس‌ها با خلق و خوی کودک در ارتباط است. بدتنظیمی چند حسی درحواس مختلف، مشکلات سازگاری بیشتری ایجاد می‌کند (پیکاردی و گلیکا، 2022). عامل فیزیولوژیکی دیگر، سیستم ظرفیت مثبت است، سیستمی پویا که در مسیرهای تکاملی به واسطه ترکیبی از ژن‌ها و خلق‌وخو در بدن فعال می‌شود. یکی از مولفه‌های تفاوت‌های فردی، تفاوت افراد در پاسخ‌های اجتماعی در موقعیت‌هایی است که نیاز به مهارت‌های شناختی، اجتماعی و انگیزشی است (لی، استرج-اپل و دیویس، 2021). واکنش‌های اجتماعی بالا در کودکان خردسال، نمایه‌های گرایشی متمایزی در موقعیت های مختلف دارد (فتوگلو، مورائیتی، استرجیوس، اشلی و کریزولی و دیگران، 2023). اختلال در پردازش حسی، ارتباط مستقیمی با جامعه‌پذیری دارد. اختلال در مدارهای عصبی، اختلال در رفتارهای اجتماعی را موجب می‌شود که ناشی از اختلال در فعالیت‌های هماهنگ کننده در این مدارهای عصبی است (پیکاردی و گلیکا، 2022). واکنش و ترجیح فردی و ساخت معنای شخصی، عامل تفاوت فردی دیگری است (راموس، پریارا، فهر و بپتیتا، 2023) و در نهایت، معنایی که کودکان به اقدامات خاص والدینی نسبت می‌دهند متنوع است و در رفتار اجتماعی کودک تاثیرگذار است (لی و دیگران، 2021).

تعداد 17 پژوهش عامل سوم یعنی عوامل روانشناختی را شامل می‌شود، نتایج این پژوهش‌ها بیانگر آن است که عوامل روانشناختی تاثیرات مختلفی در جامعه‌پذیری دارد و تابعی از تحول و سن هستند، به طور مثال خود تنظیمی با انتخاب دقیق اقدامات ثبات و تأمل در پیامدهای نتایج آنها در کودکان مورد توجه است که خود با عوامل زیربنایی مانند تغییرات مرتبط با سن در اهداف و انگیزه‌ها مرتبط است (ویسارگ-منزل، ابس، هنسام، ویجمیکر و زاهاریوا،2023) سن 5 سالگی، به عنوان یک واسطه در تأثیر کیفیت یادگیری دوره پیش دبستانی‌در خانه و پیشرفت تحصیلی و مهارت‌های اجتماعی در سن 11 سالگی در قرن 21 مورد توجه است (سیلوا، سامونز، ملهویش، سراج و تاگارت، 2020). عملکرد اجرایی، مولفه دلبستگی ایمن با مادر و پدر (گروس، استرن، برت و کسیدی، 2017)، نظریه ذهن (ایموتا، هنری، اسلتر، سلچوک و رافمن، 2016)هیجانات اجتماعی شدن، بروز هیجانات اجتماعی شدن والدین و پرخاشگری آن‌ها (هی، پین، پرا و کوک و دیگران، 2021) با عملکردهای مختلف در سنین مختلف مرتبط است. دیگر مولفه‌های به دست آمده از این عامل، تصمیم‌گیری برای اعتراض و یا اقدام مداخله جویانه است که در دل خود مولفه انتخاب‌گری را دارد و در رفتار اجتماعی کودکان نمود پیدا می‌کند (دانفیلد، ایسلر، مینگ چانگ، تریزی و بیر، 2023). مهار بازدارندگی دیگر مولفه است. اشتراک گذاری، عامل روانشناختی است که بر اساس سن در سراسر فرهنگ‌ها و جوامع جهان، توسعه می‌یابد و کودکان با اطلاعات بیشتر درباره همسالان خود برای به اشتراک گذاری با آن‌ها تصمیم می‌گیرند (وو، ژانگ، گو و کراس-لوییز، 2017). خجالت در انگیزه و درک اجتماعی کودکان مورد توجه است. همدلی در پژوهش‌های مختلفی بررسی شده است (هائو، دو، 2021)، سخاوت یا بخشش، احساس گناه و شرم (دراموند، هموندساتلف-بدریچ و دیگران، 2017) و مولفه منفعت طلبی یا نفع شخصی کودکان هنگام تصمیم‌گیری، در موقعیت‌های مختلف اجتماعی در کودکان دیده می‌شوند (کاراسویچ، هینز، پینهیرو، دیگران، 2023، هائو، دو، 2021)، مزایای عاطفی دیگر مولفه روانشناختی است که به انگیزه‌های زیربنای رفتار اجتماعی کودکان اشاره دارد (مارتین و السون، 2015). قدردانی، کمک به تداوم رفتار مطلوب دارد. برچسب‌گذاری عاطفی (هوبر، پلاتنر و اشمیتز، 2019)، ترجیح پرقدرتی برای تعیین اولویت‌های رفتاری خود هست. خود‌پنداره اخلاقی، سازه‌ای متشکل از سه بعد جامعه‌پذیری (کمک، به اشتراک گذاری و آرامش) است، هر چند مسیر متفاوتی از رفتارهای اجتماعی در مراحل رشد دارد (استیکر، کریستنر و پلتی و پائولوس، 2021، سولدنر و پائولوس، 2024) اما سن شروع همزمانی با رفتارهای اجتماعی دارد و رفتار اشتراک‌گذاری به عنوان یک پیش‌بینی‌کننده پایدار برای خود‌پنداره اخلاقی در طول زمان است (ژانگ، ژیانگ، دائی، رن، شن و دیگران، 2019، سامک، کاول، کاپلون، چنگ و دیگران، 2020، مامن و پائولوس، 2023). پاسخ اجتماعی عاطفی، تفاوت قابل توجهی درفرهنگ‌های مختلف در درگیری جامعه‌پذیری (همدلانه و مشارکتی) دارد (سانگ، بروکوئیخوزن و دوباس، 2020). نوع دوستی تابعی از سن و تحول دیده می‌شود.

عامل چهارم، تحول از مطالعه 21 پژوهش بدست آمد. زیرمولفه‌های تحول شامل؛ ترجیح به عوامل اجتماعی در برابر ضد اجتماعی‌بودن (هولوت، اسکولا، آرشیزوسکی و پیکارد، 2016، برونویل، 2016)، سن شروع جامعه‌پذیری با رفتار همدلی با دیگران ایجاد می‌شود اما در طول رشد، رفتارهای اجتماعی کودکان متنوع‌تر، انتخابی‌تر و از نظر انگیزشی و شناختی پیچیده‌تر می‌شود (پاز، داویدو، ارلیتسکی، هایوت، روث-هنانیا و زان-وکسلر، 2023). سن 5 سالگی شروع رفتارهای پیچیده واستفاده استراتژیک از اقدامات اجتماعی به عنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف پنهانی مانند ارتقای شهرت، انتخاب شدن به عنوان شریک اجتماعی، برانگیختن روابط متقابل و انجام تعهدات بین فردی هستند. سن دو سالگی شروع ظهور تدریجی نگرانی برای دیگران در تحول انسانی است (پائولوس، بیچر، کریستنر، کامرمیر وپلتی و دیگران، 2024). آموزش می‌تواند به توسعه رفتارهای کمکی و مشارکتی در فرآیندهای رشد طبیعی کودکان باشد (کاتو-شیمیزو، انیشی، کانازائوو هینوبایاشی، 2022). مشاهده‌گری رفتار اجتماعی کمک به یادگیری اجتماعی دارد (سئوکان، سزیکلی-کوپیندین، دینگ و دیگران، 2022) از آن جا که زبان، تابعی از تحول سنی-شناختی است، در این طبقه جای می‌گیرد و ارتباط با جامعه‌پذیری به این شکل است که با افزایش سن کودکان، زبان برای ارزیابی و طبقه‌بندی و انتخاب در رفتارهای اجتماعی عمل می‌کند، زبان با برقراری ارتباط با یک شریک اجتماعی به طور بالقوه در کودکان وجود دارد و نشانه‌ای برای وابستگی و دانش مشترک است و به نظر نقش میانجی در اعمال اجتماعی کودکان دارد (لوندرف، ورمیر، کارکامو، هارپ و مسمن، 2019).

دو پژوهش، در زمینه جنسیت و جامعه‌پذیری یافت شد که نشان می‌دهند جنسیت تأثیر کمی بر توسعه اجتماعی‌بودن دارد و انصاف در ارزیابی‌های اجتماعی شدن رعایت نمی‌شود، به طوری که کلیشه جنسیتی توسط معلمان و مربیان مهدکودک سبب این قصاوت می‌شود که پسران نسبت به دختران کمتر جامعه‌پذیر بودند (مارگونی، بلاک، هاملین، زمیج و شامادر، 2023، هوس، سیلک و مک آلیف، 2023)، تفاوت در سطوح جامعه‌پذیری درک‌شده پسران و دختران به برداشت‌های متفاوت جنسیتی از جامعه‌پذیری اشاره دارد.

عامل نهایی که از مرور نظام‌مند‌ عوامل مرتبط با جامعه‌پذیری استخراج شد، عوامل فرهنگی-محیطی است. نتایج از بررسی 7 پژوهش است. عوامل فرعی این طبقه، شامل تفاوت‌های فرهنگی، تفاتهای قومی، هویت قومی، تعهد، تعدیل و پاسخ به مشکل است (مارشال، گولویتزر، مرمین-بونل، شینومیا، رتلزدورف، و بلوم، 2022). در فرآیندهای جامعه‌پذیری، نقش محیط، فراتر از دوگانگی فردگرایانه-جمعی است که اغلب برای طبقه‌بندی فرهنگ‌ها استفاده می‌شود و بیشتر منعکس‌کننده استقلال این دو بعد است. بنابراین فرهنگ نقش مستقل خود را در جامعه‌پذیری حفظ می‌کند (سانگ، ماهوترا، برواکیزن، وانگ، چن و دیگران، 2021). به نظر می‌آید در شیوه‌های اجتماعی‌سازی هیجانی بین والدین و کودکان در فرهنگ‌های مختلف، تفاوت معنی داری وجود دارد. از جمله، در واکنش‌های متمرکز بر هیجان، واکنش‌های آرام ساز و عدم پاسخ به عاطفه منفی. پاسخ به حل مسئله برای رفع نیازهای دیگران، یک پدیده بین‌فرهنگی است که از دوران کودکی شروع می‌شود و ادامه پیدا می‌کند (استریت، کارلو، نایت، وایت و میا، 2021، هاندریانتو، 2023).

در بررسی اثر محیط بر جامعه‌پذیری، هر نوع فعالیتی که فضای جمعی نیاز دارد مانند ورزش و یا آموزش گروهی و تفریح گروهی مد نظر است. نتایج نشان داد؛ فعالیت‌های ورزشی (پوترا، آستر-برت، کلیف، ولا، جان و فنگ، 2020و گومز، 2021) و مواجه در طبیعت (توسلی، دانفیلد، کلیس وریچیا وکنتو، 2023)، به طور بالقوه باعث افزایش رفتارهای جامعه‌پذیر می‌شود و با کاهش رفتارهای ضد اجتماعی نیز همراه است.

در این مطالعه تلاش بر این بود که با انجام مرور نظام‌مند بر روی پژوهش‌های انجام گرفته، عوامل موثر بر جامعه‌پذیری در کودکان پیش دبستانی، شناسایی شود. با توجه به ماهیت پژوهش‌های کمی و همبستگی که نوع و شدت ارتباط متغیرها را بیان می‌کنند (گال، بورگ و گال، 1398) مرور جامع آن‌ها، به دانش ما در درک و توجه به این عوامل و نسبت اهمیت هر یک از عوامل کمک می‌رساند. با توجه به نتایج به دست آمده، عوامل مرتبط با جامعه‌پذیری در پژوهش‌های گذشته مبتنی بر مرور نظام‌مند شامل 6 طبقه؛ ارتباط-والد-کودک، تفاوت‌های فردی کودکان، عوامل و فرایندهای روانشناختی، تحول، عوامل محیطی-فرهنگی و جنسیت می‌باشد. با توجه به محتوای این یافته‌ها، و تعداد مقالات اختصاص یافته به هریک، شناسایی مهمترین عوامل مرتبط با جامع‌پذیری و درجه اهمیت به این عوامل، می‌تواند در ساخت و طراحی مداخله‌های تربیتی هدفمند در جهت ایجاد، رشد و تقویت جامعه‌پذیری برای کودکان مورد استفاده قرار بگیرد و بر تاثیر گذاری این مداخلات بیافزاید.

آن چه در تجربه روزمره زندگی کودکان وجود دارد، کودکان از یک قوانین مشخص برای معنی بخشی[91] و پیش بینی رفتار دیگران پیروری می‌کنند و آن‌ها را به کار می‌برند، اما این سوال همیشه مطرح بوده است که چگونه یاد گرفته‌اند؟ یک جواب ساده اما روشن این است که کودکان، چگونه بودن را در کنار بزرگسالان یاد می‌گیرند. در محتوای این یادگیری، سه موضوع دانش درونی، توان یادگیری و یادگیری ناخودآگاه از بزرگسالان وجود دارد که هر سه در حل مسئله فهم ذهن دیگران کمک می‌کند و برای جامعه‌پذیری وارد عمل می‌شوند (امین یزدی، شهامت، 1401). همان طور که یافته‌های این پژوهش نیز نشان داد، عوامل رابطه والد-کودک، تفاوتهای فردی و فرایندهای روانی-ذهنی برای یادگیری اجتماعی شدن اساسی است. توان یادگیری زیستی-ژنتیکی کودک از ساعات اولیه تولد، به شکل نظام‌داری در جهت کشف جهان پیرامون خود از منابع شخصی استفاده می‌کند. این مهارت‌های اولیه به کودکان کمک می‌کند از همان ابتدا به عنوان یک عضو از یک فرهنگ و اجتماع عمل کنند (امین یزدی، شهامت، 1401). همان طور که پیش‌تر گفته شد، فرایندهای تکاملی-ژنتیکی رفتار اجتماعی انسان، از رفتارهای غیر اجتماعی جدا هستند (وو و هنگ2023) و به شکل کارکردهای گرم[92] برپایه انتظارات[93]، هیجان‌ها و خواسته‌ها[94] در می‌آید (نجاتی، تاجمیری، 1397) و در تصمیم گیری‌های پیچیده اجتماعی دخالت می‌کنند. فرایندهای واسطه ادراک[95] حالات عاطفی دیگران و درک وضعیت روانی دیگران یک گام پیش نیاز برای برانگیختن رفتار اجتماعی است. پرسش دقیق دیگر این است که فرایندهای واسطه ادارکی چگونه عمل می‌کنند؟ عامل تفاوت‌های فردی کودک که سهم زیادی از مقالات این پژوهش را به خود اختصاص داده است به یک بستر زیستی-ژنتیکی برای جامعه‌پذیری اشاره دارد که می‌تواند تفاوت‌های کودکان در پاسخ‌های رفتاری در محیط‌های اجتماعی را توضیح دهد. حالات عاطفی و ذهنی از طریق کانال‌های متعددی به بدن منتقل و خارج می‌شوند. در انسان، حس‌های بینایی[96]، شنیداری[97] و لامسه[98] از جمله واسطه‌هایی هستند که اغلب درگیر انتقال[99] پیام هستند (وو و هنگ2023). دانش عصب شناختی کنونی مشخص کرده است، سیستم عصبی بسته به چگونگی دریافت[100]، پردازش[101] و سازماندهی اطلاعات حسی[102] ورودی، رفتارهای متفاوتی در موقعیت‌های یکسان را موجب می‌شود که علت رفتارهای متفاوت کودکان در موقعیت های مختلف را می‌تواند تبیین کند (امین یزدی، 1391). همه کودکان از یک سیستم عصبی تنظیم شده از ابتدای تولد بهره‌مند نیستند، به طوری که تفاوت معنی‌داری در استراتژی سیستم عصبی و خود تنظیمی  عصبی در آن‌ها وجود دارد (دان، 2007 ) و تاثیر مهمی در سبب شناسی[103] و ماندگاری مشکلات داخلی[104] و خارجی[105] کودکان دارد (لیتل و همکاران، 2016). همانطور که گفته شد، از منظر تکاملی، رفتارهای جامعه پسند نیز از یک سازگاری زیست-بوم شناسی برای زندگی در جامعه تکامل یافته است (نوام و دیگران، 2015). لذا با وجود تفاوت‌های فردی و چالش‌های زیستی-روانی و اجتماعی کودکان، سازگاری بهتر کودکان در محیط، برآمده از برخورداری از سیستم عصبی تنطیم شده با نیازها است (امین یزدی، 1391). عامل تحول به خوبی شروع و روند جامعه‌پذیری و انتظارات رشدی از این مقوله را در میان کودکان نشان می‌دهد. شروع هر یک از رفتارهای اجتماعی و بالیدگی آن‌ها نیز از یک نقشه راه مشخص خبر می‌دهد که می‌تواند پیش آگهی خوبی از تاخیرات و نقصان‌ تحول جامعه‌پذیری در کودکان باشد و ضرورت پایش مستمر این روند را برای کودکان از سوی والدین، مربیان و کادر بهداشت روان ایجاد می‌کند. عامل محیطی-فرهنگی خبر از متغیر بودن و توجه به بستر اجتماعی، جامعه‌پذیری دارد. این مقوله دو سر فردی و اجتماعی دارد که اگرچه مستقل اما از وجهی تنیده با یکدیگر هستند.

همانطور که در عامل فرهنگ، نتایج نشان می‌دهد، تفاوت‌های قومی و هویت‌ قومی در جامعه‌پذیری کودکان نقش مهمی دارد، شیوه‌هایی که هر خانواده از قومیت‌های مختلف، کودکان خود را تشویق یا تنبیه می‌کنند و یا به رابطه با دیگران ترغیب یا بازداری می‌کنند، تفاوت معنی‌داری نشان داده است، هر چند در پژوهش‌هایی همپوشانی در عوامل روانشناختی و یا تعاملات دیده شد اما شدت و کیفیت‌های متنوعی داشته است که اثر فرهنگ را پررنگ نشان می‌دهد. میزان تعهد و یا تعدیل در شدت و میزان جامعه‌پذیری از دیگر یافته‌های قابل تامل در نقش فرهنگ بر جامعه‌پذیری افراد است.

از محدودیت‌های این پژوهش، انتخاب پژوهش‌های مورد مطالعه بر اساس روش پژوهشی بوده است به طوری که تعداد قابل توجهی از پژوهش‌های چاپ شده به دلیل روش غیر آزمایشی، حذف شده است. پیشنهاد می‌شود مرور سیستماتیک بر روی مقالات با روشهای پژوهشی کیفی نیز انجام بگیرد تا بتوان بر داده‌های بیشتری دست یافت.

تعارض منافع: هیچ گونه تعارض منافع میان نویسندگان وجود ندارد.

تقدیر و تشکر: ازاساتید محترم که در تدوین این مقاله ، نویسنده مسئول را راهنمایی و هدایت کردند، سپاسگزارم.