مقدمه

فضای مجازی، هم برای برقراری ارتباط استفاده می‌شود و هم پدیده‌ای اجتماعی است. به‌طور کلی، فنّاوری‌های جدید ارتباطی مانند موبایل، بازی‌های آنلاین اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، روش زندگی ما را تغییر داده‌اند و شرایط جدیدی را برای ارتباط با یکدیگر و فعالیت‌های اجتماعی فراهم کرده‌اند (قنادزادگان و همکاران، 1400). در عصر حاضر، پلتفرم‌های اینترنتی به عنصری غیرقابل تفکیک از سبک زندگی بشر تبدیل شده‌اند (نیک‌بین^[1] و همکاران، 2022). پلتفرم‌های اینترنتی، مزایای قابل توجهی در عرصه آموزشی ارائه می‌دهند (روسیدس[2] و همکاران،2020). علاوه بر این، فرصت‌ها برای حمایت از ارتباطات اجتماعی بین فراگیران با رشد مداوم آموزش برخط و محیط‌های یادگیری برخط به‌طور قابل توجهی پیشرفت کرده است (جوک‌سیمویک[3] و همکاران،2015). از سوی دیگر، استفاده بی‌رویه و اجباری شبکه‌های مجازی اغلب به اعتیاد به این پلتفرم‌ها منجر می‌گردد (پک‌پازار[4] و همکاران،2017). اعتیاد را می‌توان به دو دسته اعتیاد به مواد و اعتیاد غیرمواد (یا اعتیاد رفتاری) تقسیم کرد (انجمن روان‌پزشکی آمریکا^[5]، 2013). یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که اینترنت با خود به همراه داشته است اعتیاد به استفاده از آن است. اعتیاد به اینترنت^[6] مشکلی است که در جوامع و فرهنگ‌های مختلف به چشم می‌خورد. اعتیاد به اینترنت به حالتی اطلاق می‌شود که در آن فرد به‌صورت غیرقابل‌کنترلی و بیش‌ازحد از اینترنت استفاده می‌کند، به‌طوری‌که این استفاده مداوم و بی‌رویه تأثیرات منفی بر زندگی روزمره، روابط اجتماعی، عملکرد تحصیلی و سلامت جسمی و روانی فرد می‌گذارد. این نوع اعتیاد می‌تواند به شکل‌های مختلفی بروز کند، ازجمله اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین، خرید اینترنتی و جستجوهای بی‌پایان در وب(گوگل) (ژانگ[7] و همکاران، 2021). مطالعات متعدد نشان می‌دهد که اعتیاد به اینترنت اثرات نامطلوبی بر سلامت روان (هو[8] و همکاران، 2019)، عملکرد (بارتون[9] و همکاران، 2021؛ زیونسکا[10] و همکاران، 2019) دارند.

شواهد پژوهشی نشان می‌دهد افرادی که اضطراب ظاهر اجتماعی دارند، به میزان بیشتری از تعاملات اجتماعی اجتناب کرده و استعداد بیشتری نسبت به اعتیاد به اینترنت دارند. استرس ناشی از ترس نمی‌تواند یک بیماری روانی تلقی شود، بلکه یک حساسیت شایع در جامعه است چرا که بر اساس مطالعات، درصد بروز آن در جامعه بین ۱ تا ۱۳ درصد در طول عمر افراد تخمین زده شده است. نگرانی عمده و دائمی از قضاوت شدن در شرایط اجتماعی که ممکن است منجر به خجالت فرد شود، نشانه‌ای کلیدی از این ناراحتی است. تئوری‌های پیشرفته شناختی درباره‌ی این نوع استرس تأکید دارند که افراد مبتلا به آن، معتقدند حضور در جمع می‌تواند به نتایج منفی منجر شود و باور دارند که رفتارهایشان ممکن است پیامدهای ناگوار اجتماعی به همراه داشته باشد. بنابراین، افراد مبتلا به اختلال اضطراب ظاهر اجتماعی به شدت نگران اینکه در مقابل افراد دیگر چه خواهند گفت هستند. این شامل طرز صحبت کردن در اجتماع با مردم در طول روز می‌باشد (دورا و اورسل^[11]، 2021). از آنجایی این علائم اضطراب ظاهر اجتماعی ظاهری ترس از مورد تائید واقع نشدن را افزایش می‌دهد، خود علائم منبع دیگری از ترس است و چرخه پلیدی را به وجود می‌آورد: ازآنجایی‌که افراد دچار اختلال اضطراب ظاهر اجتماعی نسبت به تجربه این علائم نگران می‌شوند، احتمال بروز علائم نیز بیشتر می‌شود. افرادی که از هراس اجتماعی رنج می‌برند، گاهی خودشان نیز این موضوع را درک می‌کنند که ترس و اضطراب‌های غیرمنطقی و بی‌موردی دارند (چومک و ارسلان^[12]، 2023). عایار و همکاران (2018) در پژوهش خود بیان کردند که اعتیاد به اینترنت بر اضطراب ظاهر اجتماعی و استفاده از رسانه‌های اجتماعی بر سطوح نوموفوبیا[13] دانشجویان پرستاری تأثیر معناداری دارد. همچنین مطالعه دی بریل^[14] و همکاران (2019) نشان داد که رابطه معنادار و مثبتی میان اعتیاد به یوتویوب، اضطراب ظاهر اجتماعی و روابط فراشناختی وجود دارد.  همچنین غلامی و همکاران(1400) بیان کردند که افراد دارای اعتیاد به اینترنت شدید، افسردگی  و اضطراب اجتماعی  بیشتری را تجربه می‌کنند و افراد دارای اعتیاد به اینترنت خفیف کمترین میزان افسردگی را تجربه می‌کنند. فقدان حمایت اجتماعی به‎عنوان بخشی از شناخت اجتماعی در مدل تعامل فرد عاطفه-شناخت-اجرا^[15] منجر به استفاده بیش‌ازحد از اینترنت می‌شود که ممکن است در نهایت به اعتیاد به فضای مجازی تبدیل شود(برند[16] و همکاران، 2019). براساس این چارچوب نظری، حمایت اجتماعی به‎عنوان عاملی میانجی در رابطه بین آسیب‌های کودکی و احتمال اعتیاد به فضای مجازی مطرح می‌شود (نگریف[17] و همکاران، ۲۰۱۵). کودکانی که در محیط‌های خانوادگی با والدین غیرقابل اعتماد پرورش می‌یابند، ممکن است حس نشدن حمایت را از سوی خانواده تجربه کنند و این کمبود حمایت می‌تواند به افزایش احتمال ابتلا به وابستگی به فضای مجازی منجر شود (لو[18] و همکاران، ۲۰۲۱). با این حال، هرچند که آسیب‌های دوران کودکی با سطح پایین‌تر حمایت اجتماعی همراه است، وجود یک شبکه پشتیبان قوی می‌تواند به‎عنوان یک سازوکار دفاعی عمل کرده و تأثیرات زیان‌آور تروماهای کودکی را خنثی سازد (اپلیارد[19] و همکاران، ۲۰۱۰). حمایت اجتماعی مناسب می‌تواند به‎عنوان یک عامل تعدیل‌گر در برابر پیامدهای نامطلوب آسیب‌های روحی در دوران کودکی عمل کند، باعث تقویت جنبه‌های روان‌شناختی مثبت شود و به‌نوبه خود احتمال وابستگی به فضای مجازی را کاهش دهد (نگریف و همکاران،2015). قنادزادگان و همکاران(1400) نشان دادند که حمایت اجتماعی بر اعتیاد به اینترنت اثر مستقیم و با میانجی‌گری ناگویی خلقی اثر غیرمستقیم بر آن دارد. در این مطالعه، متغیر پیش‌بین ناگویی خلقی، اعتیاد به اینترنت را پپیش‌بینی کرد. کاکاوند و همکاران(1396) در پژوهش خود بیان کردند که  دو متغیر احساس تنهایی و هراس اجتماعی پپیش‌بینی ‌کننده اعتیاد به اینترنت هستند و می‌توانند به‌طور معنی‌داری تغییرات اعتیاد به اینترنت را پپیش‌بینی کنند. همچنین متغیر حمایت اجتماعی ادراک‌شده، به‌تنهایی پپیش‌بینی‌کنندۀ اعتیاد به اینترنت نیست. بنابراین می‌توان این‌گونه بیان کرد که اعتیاد به اینترنت تحت تأثیر عوامل گوناگونی است که ازجمله آن‌ها می‌توان به احساس تنهایی و هراس اجتماعی به‎عنوان مؤلفه‌های اضطرابی اشاره داشت. یافته‌های پژوهش طالقانی‌نژاد و همکاران (1400) نشان داد که از بین ابعاد حمایت اجتماعی، خانواده و افراد مهم و از بین ابعاد هوش هیجانی، بعد مدیریت به‌طور منفی و معنی‌دار اعتیاد به اینترنت را پپیش‌بینی می‌کنند. شن^[20] و همکاران (2023) نشان دادند که هر چه دانشجویان کالج استرس بیشتری داشته باشند، سطح اضطراب آن‌ها بالاتر است و احتمال اینکه آن‌ها به اینترنت معتاد شوند، بیشتر می‌شود. چائو^[21] و همکاران (2022) نشان دادند که اضطراب اجتماعی به‌طور مثبت اعتیاد به گوشی‌های هوشمند را پپیش‌بینی می‌کند، درحالی‌که سطح استرس درک شده و حمایت اجتماعی درک شده در پپیش‌بینی اعتیاد به گوشی‌های هوشمند معنی‌دار نبودند.

همچنین بشر پور و همکاران (۱۳۹۹)، در مطالعه‌ای با هدف مدل‌یابی اعتیاد به اینترنت بر اساس حساسیت بین فردی و تعارض زناشویی والدین با میانجی‌گری کنترل هدفمند، حساسیت بین فردی و تعارضات زناشویی والدین را عامل مهمی در اعتیاد به اینترنت دانش‌آموزان دانستند. قریب بلوک و همکاران (۱۴۰۱)، در پژوهشی به پیش‌بینی کیفیت خواب در نوجوانان بر اساس نگرش ناکارآمد درباره خواب، روان‌آزردگی گرایی، اعتیاد به اینترنت و حساسیت اضطرابی با میانجی‌گری راهبردهای تنظیم هیجان و ذهن‌آگاهی پرداخته و نشان دادند که ذهن‌آگاهی و راهبردهای سازگارانه و ناسازگارانه تنظیم هیجان در ارتباط بین روان‌آزردگی‌گرایی، حساسیت اضطرابی، نگرش‌ها و باورهای ناکارآمد به خواب، اعتیاد به اینترنت و کیفیت خواب نقش میانجی دارد. بشرپور و محمدنژاد (۱۴۰۱)، رابطه الگوهای ارتباطی خانواده و ویژگی­های سایکوپاتیک با آمادگی به اعتیاد را با آزمون نقش واسطه‌ای بی‌اشتیاقی اخلاقی، ارزیابی کرده و نشان دادند که اگر بی‌‌اشتیاقی اخلاقی بالا باشد و با این دو متغیر همراه شود، می‌توان شاهد میزان بالایی از آمادگی به اعتیاد در نوجوانان و جوانان بود.

اعتیاد به اینترنت به عنوان یکی از چالش‌های نوظهور در حوزه سلامت روان نوجوانان، توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است (شن و همکاران، 2023). مطالعات اخیر نشان می‌دهند که بین تجربه‌های فشارزا و اعتیاد به اینترنت رابطه معناداری وجود دارد، به طوری که نوجوانانی که با استرس‌های روزمره بیشتری مواجه هستند، تمایل بیشتری به استفاده افراطی از فضای مجازی نشان می‌دهند (ایلماز و همکاران، ۲۰۲۳). این در حالی است که اضطراب ظاهر اجتماعی نیز به عنوان یکی از عوامل پیش‌بینی‌کننده مهم در گرایش به اعتیاد اینترنتی شناسایی شده است. نوجوانانی که از ترس ارزیابی منفی توسط دیگران رنج می‌برند، اغلب به فضای مجازی به عنوان پناهگاهی امن پناه می‌برند (ایلماز و همکاران، 2023). از سوی دیگر، نقش حمایت اجتماعی در تعدیل این روابط کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش‌ها حاکی از آن است که وجود شبکه‌های حمایتی قوی می‌تواند اثرات منفی استرس و اضطراب اجتماعی بر اعتیاد به اینترنت را کاهش دهد (لو و همکاران، 2023). با این حال، سازوکارهای دقیق این تأثیرات و چگونگی نقش‌آفرینی حمایت اجتماعی در این رابطه هنوز به خوبی شناخته نشده است. این شکاف پژوهشی اهمیت بررسی مدل‌های علّی جامع را که بتوانند روابط پیچیده بین این متغیرها را تبیین کنند، دوچندان می‌سازد (شن و همکاران، 2023). بنابراین، مطالعه حاضر با هدف مدل‌یابی علّی اعتیاد به اینترنت بر اساس تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی با در نظر گرفتن نقش میانجی حمایت اجتماعی انجام شده است و مدل مفروض زیر در این مطالعه مورد آزمون قرار گرفت.

نمودار 1 . مدل مفروض مدل‌یابی مدل علی اعتیاد به اینترنت بر اساس تجربه‌های فشارزا: بررسی نقش میانجی حمایت اجتماعی 

روش

روش این مطالعه از نوع توصیفی- همبستگی بود که به‌صورت مقطعی در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ انجام شد.

جامعه آماری شامل کلیه دانش‌آموزان پسر ۱۲ تا ۱۴ ساله مدارس دوره اول متوسطه شهر اردبیل (حدود ۵۰۰۰ نفر) بود. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران برای مطالعات همبستگی با سطح اطمینان ۹۵٪ و دقت ۵٪ محاسبه شد. با توجه به تعداد سؤالات ترکیبی پرسشنامه‌ها (۲۰+۴۰+۱۶+۱۲=۸۸ سؤال) و طبق اصل ۵q < n < 15q (کوهن، ۲۰۱۳)، حجم نمونه بین ۴۴۰ تا ۱۳۲۰ نفر برآورد گردید. با در نظر گرفتن میزان ریزش ۱۰٪ و ملاحظات عملی اجرا، تعداد ۴۵۰ نفر به‌عنوان نمونه نهایی انتخاب شدند.

نمونه‌گیری به روش تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای انجام شد به این صورت که ابتدا از بین 2 ناحیه آموزشی شهر اردبیل، 1 ناحیه به‌صورت تصادفی انتخاب شدند. سپس در هر ناحیه، 4 مدرسه به‌صورت تصادفی انتخاب گردید. بعد از مراجعه به مدارس از هر پایه تحصیلی دو کلاس انتخاب و تمامی دانش آموزان کلاس­ها به عنوان نمونه انتخاب شدند. برای افزایش دقت نتایج دانش‌آموزان با سابقه اختلالات روان‌پزشکی تشخیص‌داده‌شده از مطالعه حذف شدند. همچنین متغیرهای وضعیت اقتصادی-اجتماعی و میزان دسترسی به اینترنت با استفاده از پرسشنامه دموگرافیک محقق‌ساخته کنترل شدند.

ابزار

پرسش‌نامۀ اعتیاد به اینترنت^[22] : مشتمل بر 20 سؤال توسط یانگ (1998) طراحی شده است. پاسخگویی براساس طیف لیکرت پنج گزینه‌ای (به‌ندرت 1 تا همیشه 5) می‌باشد. نحوه امتیازدهی این پنج گزینه از به‌ندرت (1)، گاهی اوقات (2)، اغلب (3)، بیشتر اوقات (4)، همیشه (5) می‌باشد. حداقل نمره 20 و حداکثر نمره 100 است. در این پرسش‌نامۀ هرچ

ه فرد نمره بالاتری در کسب نماید، بیانگر اعتیاد به اینترنت بیشتر است. این پرسش‌نامۀ استاندارد است و روایی و پایایی آن در مطالعات قبلی با آلفای کرونباخ 90/0 گزارش شده است. نسخه فارسی این پرسش‌نامۀ در ایران توسط حیدری(1394) نیز مورد استفاده قرار گرفته و پایایی آن را با آلفای کرونباخ 88/0 به دست آورد.

پرسش‌نامۀ تجربه‌های فشارزا^[23] : مشتمل بر 40 سؤال توسط مسلچ(1989) طراحی شده است. پرسش‌نامۀ فشار روانی یا استرس با توجه به علائم فیزیولوژیکی، شناختی و رفتاری استرس تهیه شده است. این پرسش‌نامۀ در سال 1989 توسط مسلچ در مورد سنجش میزان استرس بیماران قلبی بکار گرفته شد. این پرسش‌نامۀ شامل 40 آیتم است. این پرسش‌نامۀ را می‌توان به‌صورت انفرادی و گروهی اجرا نمود. پس از ارائه پرسش‌نامۀ بدون اینکه به آزمودنی در خصوص اهداف پرسش‌نامۀ توضیحی بدهیم، از وی می‌خواهیم که علائم ذکر شده‌ای را که در یک ماه گذشته تجربه نموده، با توجه به شدت آن به‌صورت « هرگز، گاه‌گاهی، غالباً و تقریباً هر روز» علامت بزند .پاسخگویی براساس طیف لیکرت پنج گزینه‌ای(هرگز 1 تا تقریباً هر روز 5) می‌باشد. حداقل نمره 40 و حداکثر نمره 160 است. در این پرسش‌نامۀ هرچه فرد نمره بالاتری در کسب نماید، بیانگر تجربه‌های فشارزا بیشتر است. با توجه به نمره‌ای که از این پرسش‌نامۀ به دست می‌آید، براساس طیف پنج ارزشی لیکرت، میزان تجربه‌های فشارزا براساس استرس در فرد ارزیابی می‌گردد. پایایی درونی با ضریب آلفای کرونباخ برای این پرسش‌نامۀ در میان 315 نوجوان ورزشکار 83/0 به دست آمد.

پرسش‌نامۀ اضطراب ظاهر اجتماعی^[24]: مشتمل بر 16 سؤال توسط هارت و همکاران (2008) طراحی شده است. پاسخگویی براساس طیف لیکرت پنج گزینه‌ای (اصلاً 1 تا خیلی زیاد 5) می‌باشد و سؤال شماره یک این پرسش‌نامۀ به‌صورت معکوس است. حداقل نمره 16 و حداکثر نمره 80 است. در این پرسش‌نامۀ هر چه فرد نمره بالاتری در کسب نماید، بیانگر اضطراب ظاهر اجتماعی بیشتر است. اسکات و همکاران (۲۰۰۴) پایایی زمانی این آزمون را براساس روش باز آزمایی ۹۴/0 گزارش کرده‌اند. یوسفی و همکاران(۲۰۰۹) اعتبار و روایی عاملی این پرسش‌نامۀ را در میان جمعیت دانشجویی ایرانی مطالعه کرده‌اند. محاسبه آلفای کرونباخ حاکی از آن بود که پایایی درونی آزمون برای دانشجویان مؤنث 85/0 و برای دانشجویان مذکر ۸۱/0 است که پایایی قابل قبولی محسوب می‌شود. این ابزار توسط محققان و تعدادی از استادان مجرب در رشته‌های تربیت بدنی،  روان‌شناسی و جامعه‌شناسی به‌طور جداگانه ترجمه شد و پس از رفع تناقض‌های موجود و برگردان مجدد، محتوای آن مورد تائید قرار گرفت، آلفای کرونباخ برابر 9/0 و اعتبار آزمون- باز آزمایی برابر با 82/0 برای این پرسش‌نامۀ توسط طراحان آن گزارش شده است. سؤال شماره یک پرسش‌نامۀ دارای نمره معکوس می‌باشد. ضریب پایایی آن در سه نمونه مورد مطالعه ،95، 95 و 94 درصد می‌باشد. ضریب آلفای کرونباخ این آزمون بر روی آزمودنی‌های مطالعه حاضر 90/0 به دست آمد. پرسش‌نامۀ اضطراب ظاهر اجتماعی SAAS یک معیار معتبر روان‌سنجی که برای پپیش‌بینی اضطراب ظاهر اجتماعی و ارزیابی از تصویر بدن می‌باشد

پرسش‌نامۀ حمایت اجتماعی^[25] : مشتمل بر 12 سؤال و سه مؤلفه(دوستان، خانواده و جامعه) توسط زیمت و همکاران(1988) طراحی شده است. پاسخگویی براساس طیف لیکرت هفت گزینه‌ای (کاملاً مخالفم 1 تا کاملاً موافقم 7) می‌باشد. حداقل نمره 12 و حداکثر نمره 84 است. در این پرسش‌نامۀ هر چه فرد نمره بالاتری در پرسش‌نامۀ کسب نماید، بیانگر برخورداری بیشتر از حمایت اجتماعی ادراک‌شده است. بنابراین، آزمودنی در هر سؤال از این پرسش‌نامۀ، نمره‌ای از 1 تا 7 کسب می‌کند. به‌عبارت‌دیگر، نمره کل برای هر خرده پرسش‌نامۀ از 4 تا 28 و برای کل پرسش‌نامۀ از 12 تا 84 در نوسان می‌باشد. پرسش‌نامۀ چندی بعدی حمایت اجتماعی ادراک‌شده[26]، یک ابزار 12 سؤالی است که به‌منظور ارزیابی حمایت اجتماعی ادراک‌شده از سه خرده پرسش‌نامۀ دوستان ، خانواده و دیگران مهم  طراحی شده است. هدف از طراحی پرسش‌نامۀ چندی بعدی حمایت اجتماعی ادراک‌ شده، سنجش میزان دریافت حمایت اجتماعی ادراک‌شده در شرکت‌کنندگان می‌باشد، چراکه دریافت کم میزان حمایت اجتماعی ادراک‌شده، با میزان بالای اضطراب و افسردگی در افراد همراه می‌باشد. در پژوهش جوکار و سلیمی (1390) روایی واگرای و همگرای پرسش‌نامۀ چندبعدی حمایت اجتماعی ادراک‌شده از طریق همبسته نمودن با  پرسش‌نامۀ احساس تنهایی اجتماعی-عاطفی بزرگسالان^[27] و پرسش‌نامۀ رضایت از زندگی^[28] به ترتیب 77/0- 42/0 گزارش شده است. در پژوهش بابایی امیری، حقیقت و عاشوری (1395) از طریق همبسته نمودن با سیاهه فرسودگی شغلی مسلش^[29]، 34/0- گزارش شده است. زیمت و همکاران (1988) همبستگی با خرده پرسش‌نامۀ خانواده 76/0، خرده پرسش‌نامۀ دوستان، 33/0 و خرده پرسش‌نامۀ دیگران مهم 48/0 گزارش داده است.

تمامی پرسشنامه‌ها به‌صورت خودگزارش‌دهی و با رعایت اصول اخلاقی اجرا شدند:

جدول ۱: خلاصه معرفی پرسشنامه­ها

ملاحظات اخلاقی

جهت اجرای پژوهش حاضر پس از کسب مجوزهای لازم از دانشگاه محقق اردبیلی و کسب اجازه از سازمان آموزش و پرورش اردبیل، لیست تمام مدارس پسرانه دوره اول متوسطه قرار گرفت و سپس از بین این مدارس تعداد 5 مدرسه به‌تصادف انتخاب و از هر مدرسه نیز به‌طور تصادفی تعداد 3 کلاس انتخاب و بعد از مراجعه به کلاس‌ها و تبیین اهداف پژوهش به دانش آموزان و کسب رضایت آگاهانه آن‌ها برای شرکت در پژوهش از آن‌ها خواسته شد به پرسش‌نامه‌های اعتیاد به اینترنت، تجربه فشارزا، اضطراب ظاهر اجتماعی و حمایت اجتماعی پاسخ دهند. کسب رضایت آگاهانه از والدین و دانش‌آموزان، امکان انصراف از مطالعه در هر مرحله پژوهش و حفظ محرمانه‌بودن اطلاعات از ملاحظات اخلاقی مطالعه حاضر بود. داده‌های بدست آمده به‌وسیله ابزارهای آمار توصیفی چون فراوانی و درصد فراوانی، میانگین و انحراف معیار و ازمونهای ضریب همبستگی پیرسون و مدل‌یابی معادلات ساختاری از طریق نرم‌افزارهای SPSS₂₄ و Smart PLS₃ مورد تجزیه قرار گرفت.

یافته‌ها

براساس نتایج به‌دست‌آمده از اطلاع جمعیت شناختی،‌ تعداد 450 نفر یا میانگین و انحراف معیار سنی 12 تا 14 سالگی در این مطالعه شرکت داشتند از این تعداد 150 نفر (33/33) در پایه هفتم، 13 نفر (89/28) در پایه هشتم و 170 نفر (78/37) در پایه نهم مشغول تحصیل بودند. رده سنی بیشتر افراد نمونه بین 14 سالگان با درصد 78/37 بوده است.

شاخص‌های توصیفی هر یک از متغیرهای نشانه‌های اعتیاد به اینترنت، اضطراب ظاهر اجتماعی، تجربه فشارزا و حمایت اجتماعی در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1 شاخص­های توصیفی متغیرهای پژوهش

قبل از آزمون فرضیات تحقیق برای انتخاب نوع آماره مناسب، فرض نرمال بودن داده‌ها با استفاده از آزمون کولموگروف-اسمیرنف مورد بررسی قرار گرفت.

جدول 2 آماره‌های توصیفی آزمون کلموگروف اسمرینوف

با توجه به جدول 2، به دلیل اینکه سطح معناداری متغیرهای تحقیق بیشتر از 05/0 است و نیز مقدار آماره کولموگروف- اسمیرنف خارج بازه بحرانی قرار دارد، فرض صفر رد نمی‌شود و ادعای نرمال بودن توزیع این متغیرها پذیرفته می‌شود. با توجه به نرمال بودن توزیع متغیرهای تحقیق برای تائید مدل از روش حداقل مربعات جزئی^[30] (PLS) استفاده‌شده است. روش تخمین PLS ضرایب را به‌گونه‌ای تعیین می‌کند که مدل حاصله، بیشترین قدرت تفسیر و توضیح را دارا باشد؛ بدین معنا که مدل بتواند با بالاترین دقت و صحت، متغیر وابسته نهایی را پپیش‌بینی نماید.

نتایج آزمون کولموگروف-اسمیرنف که در جدول 2 ارائه شده است، نشان‌دهنده نرمال بودن توزیع متغیرهای تحقیق است، زیرا سطح معناداری برای تمامی متغیرها بیشتر از ۰۵/۰ بوده و آماره Z نیز خارج از بازه بحرانی قرار دارد. به همین دلیل، فرض نرمال بودن داده‌ها رد نمی‌شود و این امر ضرورت استفاده از روش حداقل مربعات جزئی را برای تحلیل داده‌ها ایجاب می‌کند. روش PLS به‌عنوان یک روش مناسب برای داده‌های نرمال شناخته می‌شود و امکان مدل‌سازی همزمان چندین متغیر وابسته و مستقل را فراهم می‌آورد، که در این پژوهش به‌منظور تائید مدل و بررسی روابط علی بین متغیرها به‌کار گرفته شده است.

همان‌طور که مشاهده می‌شود، کلیه ضرایب بارهای عاملی مربوط به سؤالات هریک از سازه‌های پژوهش از مقدار 5/0 بیشتر بوده که مناسب بودن پایایی مدل را نشان می‌دهد. دومین معیار برای بررسی پایایی ضرایب آلفای کرونباخ می‌باشد که مقادیر آن‌ها در جدول 3 ارائه‌شده است. کرونباخ^[31] (1951) مقدار 7/0 را به‎عنوان سرحد ضریب آلفای‌کرونباخ قابل‌قبول معرفی نموده است. با توجه به اینکه مقادیر آلفای کرونباخ برای تمام متغیرها بالاتر از 7/0 بوده است، بنابراین معیار آلفای کرونباخ برای همه متغیرها مقدار قابل‌قبول را دارد.

جدول 3 ضریب آلفای کرونباخ

برای بررسی پایایی شاخص، پایایی ترکیبی می‌باشد که مقادیر آن در جدول 3 ارائه‌شده است. با توجه به اینکه مقدار پایایی ترکیبی 7/0 به بالا نشان از پایداری درونی مناسب و مقدار کمتر از 6/0 این معیار بیانگر عدم وجود پایایی می‌باشد. بنابراین، این معیار نیز برای تمام متغیرها دارای مقدار قابل‌قبول بوده و درمجموع پایایی شاخص برای مدل اندازه‌گیری مورد تائید قرار می‌گیرد.

همچنین، معیار بعدی برای بررسی برازش مدل‌های اندازه‌گیری در PLS، اعتبار همگرا می‌باشد که بر مبنای مقادیر ضرایب میانگین واریانس استخراج‌شده [32]سازه‌ها محاسبه می‌شود. فورنل و لارکر (1981) معیار میانگین واریانس استخراج‌شده را برای سنجش روایی همگرا معرفی کرده و مقدار بحرانی را عدد 5/0 تعیین نموده‌اند به‌گونه‌ای که مقادیر بالای 5/0 روایی همگرای قابل‌قبول را نشان می‌دهد. مقادیر ضریب میانگین واریانس استخراج‌شده برای متغیرهای (تجربه‌های فشارزا، اعتیاد به اینترنت، حمایت اجتماعی و اضطراب ظاهر اجتماعی) بر اساس مدل پژوهش به ترتیب (711/0، 716/0، 790/0، 901/0) آمده است.

در این پژوهش، برای ارزیابی پایایی و روایی مدل اندازه‌گیری از دو شاخص آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی [33]و همچنین میانگین واریانس استخراج‌شده استفاده شده است. آلفای کرونباخ به‌عنوان معیاری برای سنجش پایایی درونی ابزارها به‌کار می‌رود و مقادیر بالای 7/0 نشان‌دهنده پایایی قابل‌قبول است. پایایی ترکیبی نیز به‌عنوان معیاری برای ارزیابی کیفیت ساختارهای اندازه‌گیری در نظر گرفته می‌شود و مقادیر بالای 7/0 نشان‌دهنده پایداری درونی مناسب است. از سوی دیگر، روایی همگرا با استفاده از میانگین واریانس استخراج‌شده سنجیده می‌شود و مقادیر بالای 5/0 نشان‌دهنده روایی همگرای قابل‌قبول است. در این پژوهش، تمامی مقادیر آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و میانگین واریانس استخراج‌شده برای متغیرهای پژوهش بالاتر از مقادیر بحرانی تعیین‌شده بوده و این امر نشان‌دهنده پایایی و روایی مناسب مدل اندازه‌گیری است.

همان‌طور که در جدول 5 مشاهده می‌شود مقدار ضریب میانگین واریانس استخراج‌شده برای تمامی مؤلفه‌ها بیشتر از 5/0 می‌باشد که این امر نشان‌دهنده روایی همگرای بالا برای متغیرهای پنهان مرتبه اول تحقیق است.

درنهایت، آخرین معیار برای بررسی برازش مدل اندازه‌گیری معیار روایی واگرا بوده میزان رابطه یک سازه با شاخص‌هایش در مقایسه رابطه آن سازه بابا سایر سازه‌ها است به‌طوری‌که روایی واگرای قابل‌قبول یک مدل حاکی از آن است که یک سازه در مدل، تعامل بیشتری با شاخص‌های خود دارد تا با سازه‌های دیگر. به‌منظور بررسی روایی واگرا از روش ماتریس فورنل و لارکر (1981) استفاده گردیده است که نتایج آن در جدول 4 آمده است.

جدول 4 ماتریس سنجش روایی واگرا به روش فورنل و لارکر مدل پژوهش

در جدول 4، مقادیر روی قطر اصلی ماتریس جذر مقادیر میانگین واریانس استخراج‌شده متغیرهای پنهان مرتبه اول و مقادیر زیرقطر اصلی همبستگی میان متغیرهاست. این جدول نشان‌دهنده روایی واگرای مناسب و برازش مناسب مدل‌های اندازه‌گیری است.

پس از تائید برازش مطلوب مدل اندازه‌گیری، نوبت به بررسی بخش ساختاری مدل می‌رسد. در این قسمت، یکی از مهم‌ترین و عام‌ترین معیارها برای بررسی برازش مدل ساختاری ضرایب معناداری Z یا همان t-value است. برازش مدل ساختاری با استفاده از ضرایب t به این صورت است که این ضرایب باید از 96/1 بیشتر باشد تا بتوان در سطح اطمینان 95% معنادار بودن آن‌ها را تائید نمود. همان‌طور که در شکل (2) قابل‌مشاهده است کلیه ضرایب معناداری t از مقدار 96/1 بیشتر است که معنادار بودن کلیه مسیرها و مناسب بودن مدل ساختاری را نشان می‌دهد.

نمودار 2 ضرایب و مقادیر آماره T مدل

در نهایت مدل پژوهش به همراه ضرایب مسیر در شکل 3 نمایش داده ‌شده است.

نمودار 3 ضرایب استاندارد مسیر مدل

دومین معیار برای اندازه‌گیری برازش بخش ساختاری مدل، ضریب  است. این ضریب مربوط به متغیرهای پنهان درون‌زای مدل می‌باشد و نشان از تأثیر یک متغیر برون‌زا بر یک متغیر درون‌زا دارد. جدول (6) مقادیر را مربوط به متغیرهای وابسته مدل نشان می‌دهد. با توجه به اینکه سه مقدار 19/0، 33/0، 67/0 را به‎عنوان مقدار ملاک برای مقادیر ضعیف، متوسط و قوی  معرفی می‌گردد و با در نظر گرفتن مقادیر ارائه‌شده در جدول 7 که نشان می‌دهد مقدار  برای همه مؤلفه‌ها از 19/0 بیشتر است، مناسب بودن برازش مدل تائید می‌گردد.

سومین معیار برای اندازه‌گیری برازش بخش ساختاری مدل  است که قدرت پپیش‌بینی مدل را مشخص می‌کند مقدار Q² باید در مورد تمامی سازه‌های درون‌زای مدل محاسبه شود و نتیجه آن در قسمت تفسیر مدل بیان گردد. درصورتی‌که مقدار Q² در مورد یک سازه درون‌زا صفر و یا کم‌تر از صفر شود، نشان از آن دارد که روابط بین سازه‌های دیگر مدل و آن سازه درون‌زا به‌خوبی تبیین نشده است و درنتیجه مدل نیاز به اصلاح دارد.

در این قسمت لازم است که به ارزیابی بخش کلی مدل که شامل بخش‌های اندازه‌گیری و بخش ساختاری به‌طور هم‌زمان می‌باشد، پرداخته شود. برای بررسی برازش مدل کلی از معیارهای مختلفی استفاده می‌شود که از مهم‌ترین این معیارها می‌توان به معیارهای ریشه میانگین مربعات باقیمانده استانداردشده [34]و شاخص نیکویی برازش^[35] (GOF) اشاره نمود. وتزلس^[36] و همکاران (2009) سه مقدار 01/0، 25/0، 36/0 را به‎عنوان مقادیر ضعیف، متوسط و قوی برای شاخص نیکویی برازش معرفی نموده‌اند. به این معنی که در صورت محاسبۀ مقدار 01/0 و نزدیک آن به‎عنوان شاخص نیکویی برازش در یک مدل، می‌توان نتیجه گرفت که برازش کلی آن مدل در حد ضعیفی است و باید به اصلاح روابط بین سازه‌های مدل پرداخت. به همین ترتیب در مورد دو مقدار دیگر شاخص نیکویی برازش نیز (25/0 برازش کلی متوسط و 36/0 برازش کلی قوی) این دستورالعمل برقرار است.

معیار  نیکویی برازش به‌عنوان یکی از معیارهای کلیدی برای ارزیابی برازش کلی مدل در PLS به‌کار می‌رود. با محاسبه مقدار GOF و دستیابی به عدد 268/0، که بالاتر از مقدار 25/0 است، می‌توان نتیجه گرفت که برازش کلی مدل در سطح قابل‌قبولی قرار دارد. این مقدار نشان‌دهنده این است که مدل به‌خوبی توانسته است روابط بین متغیرهای پنهان را تبیین کند و به‌طور مؤثری ساختارهای اندازه‌گیری و ساختاری را به هم مرتبط سازد. بنابراین، برازش مناسب مدل ساختاری و اندازه‌گیری به‌واسطه این معیار تأیید می‌شود و نشان‌دهنده قابلیت پیش‌بینی مدل در تبیین روابط علی بین متغیرها است.

میانگین  از میانگین مقادیر اشتراکی متغیرهای پنهان مرتبه اول مدل به دست می‌آید که مقدار آن برابر با 418/0 است. میانگین مقادیر ضریب تعیین متغیرهای درون‌زای مرتبه اول و دوم مدل است که مقدار آن برابر 318/0 است. با جایگذاری مقادیر به‌دست‌آمده در رابطه 1 مقدار شاخص نیکویی برازش برابر با 268/0 گشته که نشان از برازش قوی مدل کلی پژوهش دارد.

جدول 5 تحلیل مسیر اثرات مستقیم و غیرمستقیم بین متغیرهای اصلی پژوهش

نمودارهای 2 و 3 و همچنین نتایج جدول 9 نشان می‌دهد که تجربه‌های فشارزا (001/0˂p؛ 394/0 =β)، اضطراب ظاهر اجتماعی (001/0˂p؛ 862/0 =β) و حمایت اجتماعی (001/0˂p؛ 489/0 =β) اثر مثبت مستقیمی بر اعتیاد به اینترنت دارند. همچنین، نتایج جدول 5 نشان می‌دهد که ضرایب مسیرهای مربوط به اثرات غیرمستقیم حمایت اجتماعی بر رابطه میان تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی بر اعتیاد به اینترنت را میانجی می‌کند (001/0˂p).

بحث

پژوهش حاضر با استفاده از یک مدل علی به بررسی تأثیر تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی بر اعتیاد به اینترنت و نقش میانجی حمایت اجتماعی پرداخته است. نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی به‌طور مستقیم و مثبت بر اعتیاد به اینترنت تأثیر دارند و حمایت اجتماعی به‌عنوان یک متغیر میانجی، این روابط را تعدیل می‌کند. به‌عبارت دیگر، در شرایطی که فرد تحت فشارهای روانی و اضطراب قرار دارد، وجود حمایت اجتماعی می‌تواند اثرات منفی این عوامل را کاهش دهد و به‌این‌ترتیب، احتمال اعتیاد به اینترنت را کاهش دهد. این یافته‌ها با مدل نظری پژوهش همخوانی دارد، زیرا نشان می‌دهد که حمایت اجتماعی می‌تواند به‌عنوان یک عامل محافظتی عمل کند و در نتیجه، به‌طور مؤثری بر روابط علی بین متغیرها تأثیر بگذارد.

مطالعه حاضر با هدف مدل‌یابی علی اعتیاد به اینترنت براساس تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی با بررسی نقش میانجی حمایت اجتماعی  انجام شد. نتایج این مطالعه نشان داد که تجربه‌های فشارزا اثر مثبت مستقیم بر اعتیاد به اینترنت دارند. این نتایج همسو با نتایج اکبری و فتحی آشتیانی (1400)، حاجی‌زاده میمندی و همکاران(1395) و جعفری و فاتحی زاده(1391) بود. بنابراین، نتایج نشان داد که تجربه‌های فشارزا، اضطراب ظاهر اجتماعی و حمایت اجتماعی اثر مثبت مستقیمی بر اعتیاد به اینترنت دارند. همچنین، حمایت اجتماعی رابطه میان تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی با اعتیاد به اینترنت را تعدیل می‌کند. این یافته‌ها با نتایج برخی از پژوهش‌های پیشین همسو است. برای مثال، شن و همکاران (2023) نشان دادند که استرس دانشجویان با اضطراب و اعتیاد به اینترنت مرتبط است. چائو و همکاران (2022) نیز دریافتند که اضطراب اجتماعی اعتیاد به گوشی‌های هوشمند را پیش‌بینی می‌کند. با این حال، پژوهش حاضر برخلاف مطالعه چائو و همکاران (2022) نشان داد که حمایت اجتماعی بر اعتیاد به اینترنت تأثیر دارد. به نظر می‌رسد که این تفاوت می‌تواند ناشی از تفاوت در جامعه آماری و نوع وسیله مورد استفاده (گوشی هوشمند در مقابل اینترنت) باشد. علاوه بر این، پژوهش‌های دیگر نیز بر نقش عوامل روانشناختی و اجتماعی در اعتیاد به اینترنت تأکید کرده‌اند. برای مثال، دی بریل و همکاران (2019) رابطه بین اعتیاد به یوتیوب، اضطراب ظاهر اجتماعی و روابط فراشناختی را نشان دادند. عایار و همکاران (2018) نیز تأثیر اعتیاد به اینترنت و استفاده از رسانه‌های اجتماعی بر اضطراب ظاهر اجتماعی و نوموفوبیا را بررسی کردند. در مجموع، پژوهش حاضر و پژوهش‌های پیشین نشان می‌دهند که اعتیاد به اینترنت پدیده‌ای پیچیده و چندوجهی است که تحت تأثیر عوامل مختلف روانشناختی، اجتماعی و محیطی قرار دارد.

تفاوت نتایج پژوهش حاضر با مطالعه چائو و همکاران (2022) در زمینه تأثیر حمایت اجتماعی بر اعتیاد به اینترنت می‌تواند ناشی از تفاوت در جامعه آماری و نوع وسیله مورد استفاده باشد. در حالی که پژوهش چائو و همکاران بر روی دانشجویان و تأثیر گوشی‌های هوشمند تمرکز داشته است، پژوهش حاضر بر روی دانش‌آموزان و تأثیر اینترنت به‌طور کلی متمرکز است. این تفاوت در نوع وسیله و جامعه آماری می‌تواند منجر به نتایج متفاوتی شود. همچنین، ممکن است در پژوهش چائو و همکاران، نوع و شدت حمایت اجتماعی در جامعه مورد مطالعه تأثیر کمتری بر اعتیاد به اینترنت داشته باشد، در حالی که در پژوهش حاضر، حمایت اجتماعی به‌عنوان یک عامل کلیدی در کاهش اعتیاد به اینترنت شناسایی شده است.

در تبیین این فرضیه می‌توان گفت که تجربه‌های فشارزا می‌توانند به ایجاد اعتیاد به اینترنت منجر شوند. افراد ممکن است برای فرار از واقعیت و کاهش اضطراب به اینترنت روی آورند، چراکه این فضا فرصتی برای ارتباط و سرگرمی فراهم می‌کند. این استفاده به‎عنوان یک مکانیزم مقابله‌ای عمل کرده و می‌تواند به‌تدریج تبدیل به عادت شود. همچنین، فعالیت‌های آنلاین باعث افزایش ترشح دوپامین در مغز می‌شوند که احساس لذت و پاداش را تقویت می‌کند. این ترکیب عواملی مانند فرار از واقعیت، کاهش اضطراب و افزایش دوپامین باعث ایجاد وابستگی به اینترنت می‌شود. استفاده از اینترنت یک راهبرد مقابله‌ای در ایجـاد عـوارض روانـی منفـی است. کاربرانی که استفاده آسیب‌شناختی از اینترنـت دارنـد، همان‌هایی هستند که از اینترنت به‎عنوان ابزاری برای رهایی از فشـارهای روانـی و هیجان‌های منفـی و ناخوشـایند استفاده می‌کنند. اما درعین‌حال، استفاده آسیب‌شناختی از اینترنت خود به باز تولید یا افـزایش آسیب‌های روانی مانند اضطراب منجر می‌شود.

نتایج این مطالعه نشان داد که اضطراب ظاهر اجتماعی اثر مثبت مستقیم بر اعتیاد به اینترنت دارند. این نتایج همسو با نتایج شن و همکاران(2023)، ایلماز و همکاران(2023)، ایلماز و همکاران (2023)، غلامی و همکاران(1400)، سلطانی و بقایی فرد(1399)، سیدان و رنج‌کش کلاگر(1397) و شاکری و همکاران(1395) بود. در تبیین این فرضیه می‌توان گفت که افرادی که دچار اضطراب ظاهر اجتماعی هستند، معمولاً از قضاوت‌ها و نظرات منفی دیگران در مورد ظاهرشان هراس دارند. این اضطراب می‌تواند منجر به کاهش اعتمادبه‌نفس و افزایش تمایل به فرار از موقعیت‌های اجتماعی شود. در چنین شرایطی، اینترنت به‎عنوان یک پناهگاه امن عمل می‌کند که در آن فرد می‌تواند بدون نگرانی از قضاوت دیگران، با دیگران ارتباط برقرار کند و فعالیت‌های مختلفی انجام دهد. این افراد ممکن است زمان زیادی را صرف شبکه‌های اجتماعی کنند، زیرا این پلتفرم‌ها امکان ارتباط غیرمستقیم و بدون حضور فیزیکی را فراهم می‌کنند. همچنین، بازی‌های آنلاین و سایر فعالیت‌های اینترنتی نیز می‌توانند به‎عنوان راهی برای فرار از واقعیت و کاهش اضطراب ظاهر اجتماعی مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین، اضطراب ظاهر اجتماعی می‌تواند به‌طور مستقیم و مثبت بر اعتیاد به اینترنت اثر بگذارد. این تأثیر مستقیم به این معناست که هرچه اضطراب ظاهر اجتماعی فرد بیشتر باشد، احتمال اعتیاد او به اینترنت نیز افزایش می‌یابد. افراد مبتلا به این نوع اضطراب ممکن است به‌مرورزمان وابستگی بیشتری به اینترنت پیدا کنند و استفاده از آن را به‎عنوان راهی برای مقابله با احساسات منفی خود ببینند. درنهایت، برای مقابله با این مسئله، لازم است تا راهکارهای مؤثری برای کاهش اضطراب ظاهر اجتماعی ارائه شود. مشاوره روان‌شناختی، افزایش آگاهی عمومی در مورد اثرات منفی قضاوت‌های ظاهری و ترویج پذیرش بدن می‌توانند ازجمله اقداماتی باشند که به کاهش این اضطراب و در نتیجه کاهش احتمال اعتیاد به اینترنت کمک کنند.

نتایج این مطالعه نشان داد که حمایت اجتماعی اثر مستقیم بر اعتیاد به اینترنت دارند. این نتایج همسو با نتایج لو و همکاران(2023)، چائو و همکاران(2022)، تاش(2022)، رضوی کلیشادی و همکاران (1402)، طالقانی نژاد و همکاران(1400) و کاکاوند و همکاران(1396) بود. در تبیین این فرضیه می‌توان گفت که حمایت اجتماعی می‌تواند از خانواده، دوستان و جامعه تأمین شود و بر سلامت روانی و جسمی فرد اثرگذار باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند، اینترنت یک محیط اجتماعی آرمانی، فراهم می‌کند. گمنامی، عدم حضور فیزیکی دیگران و فقدان رودررویی واقعی و نبودن تماس بدنی به کاربران اجازه می‌دهد تعامل اجتماعی خود را کنترل کنند. ارتباطات اینترنتی بازداری زدایی کند و همچنین عرصه را برای ممارست و بهبود خود افشایی، صمیمیت و خود ابرازی را تسهیل می‌کند و مهارت‌های اجتماعی فراهم می‌کند. این‌گونه تسهیلات آنلاین، در ترکیب با کاهش اضطراب برخی از افراد اجتماعی، به افراد تنها اجازه می‌دهد تا خود را آرمانی‌تر عرضه کنند. به‌علاوه، اینترنت را به‎عنوان تنها راه فرار برای کاهش استرس و احساسات منفی مرتبط با احساس تنهایی به کار می‌برند (انسرودی و همکاران، 1403).

 با برخورداری از حمایت اجتماعی مناسب، افراد احساس تعلق و امنیت بیشتری کرده و نیاز کمتری به فرار به دنیای مجازی خواهند داشت. بنابراین، روابط خانوادگی و دوستان صمیمی می‌توانند نیازهای اجتماعی فرد را در دنیای واقعی برآورده کنند و باعث کاهش تمایل او به ارتباطات مجازی شوند. درنهایت، تقویت روابط اجتماعی و ایجاد شبکه‌های حمایتی می‌تواند به بهبود سلامت روانی و کاهش اعتیاد به اینترنت کمک کند.

نتایج این مطالعه نشان داد که تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی به‌واسطه حمایت اجتماعی اثر غیرمستقیمی بر اعتیاد به اینترنت داشته‌اند. این نتایج در راستای متغیرهای تجربه‌های فشارزا و اعتیاد به اینترنت همسو با نتایج اکبری و فتحی آشتیانی(1400)، حاجی‌زاده میمندی و همکاران(1395) و جعفری و فاتحی زاده(1391) بود. همچنین، نتایج در راستای متغیرهای حمایت اجتماعی و اعتیاد به اینترنت همسو با نتایج لو و همکاران(2023)، چائو و همکاران(2022)، تاش(2022)، رضوی کلیشادی و همکاران (1402)، طالقانی نژاد و همکاران(1400) و کاکاوند و همکاران(1396) بود. تجربه‌های فشارزا به‌طور غیرمستقیم با تأثیر بر حمایت اجتماعی، می‌توانند بر اعتیاد به اینترنت اثرگذار باشند. به‌عبارت‌دیگر، حتی اگر فرد تجارب فشارزا داشته و اضطراب ظاهر اجتماعی بالایی داشته باشد درصورتی‌که مورد حمایت اجتماعی از طرف والدین و دوستان قرار بگیرد تأثیر منفی این دو عامل تعدیل و اصلاح می‌گردد یعنی حمایت اجتماعی می‌تواند اثرات منفی عوامل فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی را تعدیل کند و با وجود حمایت اجتماعی اعتیاد به اینترنت کمتر می‌شود.

 این نتایج در راستای متغیرهای اضطراب ظاهر اجتماعی و اعتیاد به اینترنت همسو با نتایج شن و همکاران(2023)، ایلماز و همکاران(2023)، ایلماز و همکاران (2023)، غلامی و همکاران(1400)، سلطانی و بقایی فرد(1399)، سیدان و رنج‌کش کلاگر(1397) و شاکری و همکاران(1395) بود. در تبیین این فرضیه می‌توان گفت که افراد مبتلا به اضطراب ظاهر اجتماعی معمولاً نگران قضاوت دیگران درباره ظاهر خود هستند که این نگرانی‌ها به کاهش اعتمادبه‌نفس و افزایش استرس می‌انجامد. در این شرایط، افراد ممکن است برای فرار از اضطراب به اینترنت پناه ببرند. بااینکه اینترنت امکانات زیادی برای تعامل اجتماعی و سرگرمی فراهم می‌آورد، استفاده نادرست از آن می‌تواند منجر به اعتیاد شود؛ وضعیتی که تأثیر منفی بر فعالیت‌های روزمره و کیفیت زندگی فرد خواهد داشت.

نتیجه‌گیری

نتایج این مطالعه نشان داد که مدل علی اعتیاد به اینترنت براساس تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی: نقش میانجی حمایت اجتماعی از برازش مطلوبی بر اساس داده‌ها برخوردار است و حمایت اجتماعی می‌تواند میانجی اثرات نامطلوب عوامل فشارزا و اضطراب ظاهر اجتماعی بر استفاده اعتیادی از اینترنت شود. همچنین، حمایت اجتماعی می‌توانند اثر غیرمستقیمی بر رابطه بین تجربه‌های فشارزا و اضطراب ظاهر بر اعتیاد به اینترنت داشته باشند.

برای مقابله با اعتیاد به اینترنت و کاهش تأثیرات منفی آن، پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های مشاوره روان‌شناختی به‌طور گسترده‌تری در مدارس و مراکز آموزشی اجرا شود. این برنامه‌ها می‌توانند شامل آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، مدیریت استرس و افزایش آگاهی در مورد اثرات منفی اعتیاد به اینترنت باشند. همچنین، برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای والدین و معلمان به‌منظور افزایش آگاهی عمومی در مورد نشانه‌های اعتیاد به اینترنت و روش‌های حمایت از نوجوانان می‌تواند مؤثر باشد. علاوه بر این، ایجاد فضاهای اجتماعی و فعالیت‌های گروهی در دنیای واقعی می‌تواند به کاهش تمایل به استفاده از اینترنت به‌عنوان یک راهکار فرار کمک کند. در نهایت، پیشنهاد می‌شود که سیاست‌گذاران و مسئولان آموزشی به‌منظور تقویت روابط اجتماعی و ایجاد شبکه‌های حمایتی، برنامه‌های مناسبی را طراحی و اجرا کنند.

این مطالعه با وجود دستاوردهای ارزشمند، دارای محدودیت‌هایی بود که باید در تفسیر یافته‌ها مدنظر قرار گیرد. از جمله این محدودیت‌ها می‌توان به تمرکز بر نمونه‌ای خاص (دانش‌آموزان پسر 12 تا 14 ساله اردبیلی) که تعمیم نتایج را محدود می‌سازد، استفاده از طرح مقطعی که امکان استنباط روابط علّی را کاهش می‌دهد، تکیه بر ابزارهای خودگزارشی که ممکن است تحت تأثیر سوگیری‌های پاسخ باشد، و عدم کنترل کامل متغیرهای مداخله‌گر بالقوه مانند سبک‌های فرزندپروری و میزان دسترسی به فناوری اشاره کرد. این محدودیت‌ها بر اهمیت انجام مطالعات طولی آینده با نمونه‌های متنوع‌تر و روش‌های ترکیبی تأکید می‌کنند.

سپاسگزاری