مقدمه

رفتارهای ضداجتماعی[1] به طیف وسیعی از رفتارهایی مانند پرخاشگری، عدم تبعیت از قانون، نقض حقوق دیگران و ... گفته می­شود و برای قربانیان، مجرمان و به طور کلی برای جامعه با هزینه­های بسیاری زیادی همراه است (هاشمانی و جانسون[2]، 2021). اینگونه رفتارها می­تواند از اعمال جزئی مانند دروغگویی و قلدری تا تخلفات جدی­تر مانند خشونت شدید و ارتکاب تجاوز متغیر باشد (گابل، آسینک و وندرپوت[3]، 2024). انبوهی از مطالعات نشان داده‌اند که رفتار ضداجتماعی در نوجوانی (سنین 10 تا 18 سالگی) به اوج خود می‌رسد و متعاقباً در دوران بزرگسالی (18 تا 26 سالگی) کاهش می‌یابد. این الگو به عنوان منحنی سنی جرم[4] شناخته می‌شود. بر این اساس مدت‌هاست جوانی، به عنوان نقطه عطفی برای رفتارهای ضداجتماعی شناخته شده است (کارول، میکائیل و بارت[5]، 2023). برای اکثر افراد با رفتارهای ضداجتماعی، اوایل بزرگسالی دوره‌ای است که در آن از رفتارهای ضداجتماعی دست می‌کشند و در نتیجه به بلوغ روانی-اجتماعی می­رسند که این بلوغ، با افزایش رفاه همراه می­باشد (ون دو گروپ[6] و همکاران، 2023). با این حال، یک زیرگروه کوچک بر انجام رفتارهای ضداجتماعی خود پافشاری می‌کنند و رفتارهای ضداجتماعی مداوم در طول زندگی از خود نشان می‌دهند (گابل و همکاران، 2024). اعمال این افراد منجر به اختلال در عملکرد جامعه، طیف گسترده‌ای از مشکلات بعدی در زندگی، از جمله سلامت روانی و جسمی ضعیف، سوء مصرف مواد و ارتکاب جرم و جنایت می­شود (باستو پریرا[7] و همکاران، 2020). این مشکلات در درازمدت منجر به هزینه­های زیادی برای خدمات بهداشتی، اجتماعی، آموزشی و حقوقی می­شود. تخمین زده شده است که هزینه­های توانمندسازی رفتارهای ضداجتماعی غیر بالینی 5/3 برابر بیشتر از کودکان و نوجوانانی است که چنین مشکلات رفتاری را از خود نشان نمی­دهند (اوتو[8] و همکاران، 2021).

پژوهش­های فراوانی برای مطالعه عوامل خطر و محافظ برای رفتارهای ضداجتماعی انجام شده است (فارینگتون، توفیت و پیکرو[9]، 2016؛ گابل و همکاران، 2024). اگرچه در مورد ماهیت و تأثیر این عوامل اطلاعات زیادی کسب شده است، اما هنوز مشخص نیست که چرا برخی افراد رفتارهای ضداجتماعی انجام می­دهند و برخی دیگر چنین نمی­کنند. پژوهش­های متعددی به بررسی عوامل خطر مانند جو آشفته خانواده، مشکلات سلامت روان و ... رفتارهای ضداجتماعی پرداخته­اند (آسینک و همکاران، 2015؛ ون هازبروک و همکاران[10]، 2019؛ مورای و همکاران[11]، 2018؛ ووگان و همکاران[12]، 2022)، اما در مورد عوامل محافظت و قدرت تأثیر آنان پژوهش­های کمتری انجام شده است. بنابراین، این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف با ترکیب مطالعات تجربی در مورد عوامل (بالقوه) محافظ برای رفتارهای ضداجتماعی در جوانان انجام شد. چنین ترکیب جامعی از عوامل حفاظتی و خطر و تأثیر آ­ن­ها ممکن است به بهبود سیاست­ها و مداخلات برای پیشگیری از چنین رفتارهایی کمک کننده باشد. در این پژوهش مهارگری تلاشگر[13] و گرایش به انتقام[14] به عنوان عوامل مؤثر بر رفتارهای ضداجتماعی در نظر گرفته شده است.

پژوهش­ها نشان می‌دهد که سطوح پایین مهارگری تلاشگر به بروز رفتارهای ضداجتماعی کمک می‌کند (تهرانی و یمینی، 2020؛ پچورو[15] و همکاران، 2021؛ فاتفوتا[16] و همکاران، 2022). مهارگری تلاشگر به رفتارها و فرآیندهایی اشاره دارد که فرد برای تعدیل واکنش‌پذیری یا عکس‌العمل‌های خود نسبت به محرک‌ها به کار می‌برد. به عبارت دیگر، این مفهوم بر توانایی فرد برای کنترل هیجانات و رفتار خود در برابر محرک‌های بیرونی تأکید می‌کند (اشمیت[17] و همکاران، 2020). بنابراین، این شامل مهارت‌های خودتنظیمی مانند توانایی هدایت توجه، سرکوب واکنش‌های تکانشی و تعدیل واکنش‌های هیجانی است (براوچلی[18] و همکاران، 2024). نوجوانانی که قادر به مهار رفتارهای نامناسب نیستند، یا نمی­توانند عمداً یا در صورت لزوم توجه خود را به سمت خواسته­های مهم معطوف کنند، احتمالاً مشکلات رفتاری و رفتارهای پرخاشگرانه را در مدرسه، خانواده و زمینه همسالان نشان می­دهند (وانگ و همکاران[19]، 2015). همچنین این افراد مهارت و شایستگی اجتماعی کمتری دارند (باکر و همکاران[20]، 2011؛ ​ سیپریانو و استیفتر[21]، 2010؛ کینگ، لنگوا و موناهان[22]، 2013). این شواهد صرف نظر از نژاد، قومیت و جنسیت (رتبارت، 2011؛ سولیک و همکاران[23]، 2010) در سراسر مراحل رشد از نوزادی و کودکی تا بزرگسالی وجود دارند (دلیسی و وان[24]، 2014، 2015؛ والترز[25]، 2014، 2015).  

اگر چه مهارگری تلاشگر به عنوان یک عامل محافظت کننده در برابر رفتارهای ضداجتماعی در نظر گرفته می­شود؛ اما ممکن است به صورت غیرمستقیم از طریق نقش میانجی گرایش به انتقام بر رفتارهای ضداجتماعی اثر بگذارد. سطح بالایی از مهارگری تلاشگر افراد را قادر می‌سازد تا واکنش‌های خشم خود را در هنگام مواجهه با یک موقعیت بالقوه تحریک‌کننده (مانند انتقام­جویی) مهار کند. افرادی که مهارگری تلاشگر پایینی دارند، بر خلاف آن­هایی که مهارگری تلاشگر بالایی دارند، به عنوان خودمحور، تکانشگر، تندخو و بی­تفاوت نسبت به درد و رنج دیگران شناخته می­شوند (گانیون، کوانسا و مک نیکول[26]، 2022). آن­ها همچنین آستانه تحمل پایین­تری در برابر ناامیدی دارند و رضایت فوری را ترجیح می­دهند. در نتیجه افرادی که مهارگری تلاشگر ضعیفی دارند به سختی می­توانند از تمایل خود به انتقام­جویی جلوگیری کنند (بارت، 2020).

نوجوانانی که قادر به مهار عواملی که منجر به برانگیخته شدن هیجان­های خود می‌شود نیستند، اغلب به سمت رفتارهای ضداجتماعی سوق پیدا می‌کنند (اسمیت و همکاران[27]، 2016). این نوجوانان معمولاً درگیر یک چرخه معیوب می‌شوند که در آن، عوامل برانگیزاننده، افکار و هیجانات منفی شدید را برمی‌انگیزند. این افکار و هیجانات منفی به نوبه خود، باعث تقویت تمایل به انتقام‌جویی و انجام رفتارهای پرخاشگرانه می‌شوند (اسمیت و همکاران، 2016). واسکوئز، عثمان و وود[28] (2012) نشان دادند که نوجوانانی که به طور مداوم در مورد تجربیات خشم‌آور خود فکر می‌کنند، بیشتر احتمال دارد که به صورت غیرمستقیم از افراد بی‌گناه انتقام بگیرند. این بدان معناست که آن‌ها به جای مقابله مستقیم با منبع اصلی خشم خود، به دنبال راه‌هایی برای تخلیه آن بر روی دیگران هستند. به عبارت دیگر، این افراد به رفتارهای ضداجتماعی روی می­آورند.

مطالعه حاضر با هدف پرکردن شکاف موجود در ادبیات پژوهشی در خصوص پیش‌بینی‌کننده‌های رفتارهای ضداجتماعی در دوران نوجوانی طراحی شده است. در حالی که پژوهش‌های متعددی به بررسی عوامل مرتبط با رفتارهای ضداجتماعی در بزرگسالی پرداخته‌اند، تحقیقات اندکی بر روی مکانیزم‌های شکل‌گیری و تداوم این رفتارها در دوران حساس نوجوانی تمرکز کرده‌اند.

اهمیت این پژوهش از چندین جنبه قابل تبیین است. اولاً، دوران نوجوانی به عنوان یک دوره بحرانی در توسعه شخصیت و شکل‌گیری هویت شناخته می‌شود؛ لذا، درک عمیق‌تر از عوامل پیش‌بینی‌کننده رفتارهای ضداجتماعی در این دوره، امکان طراحی برنامه‌های مداخله‌ای مؤثرتر برای پیشگیری و کاهش این رفتارها را فراهم می‌آورد. ثانیاً، با بررسی نقش میانجی‌گری گرایش به انتقام در رابطه میان مهارگری تلاشگر و رفتارهای ضداجتماعی، می‌توان به مکانیزم‌های روانشناختی زیربنایی این ارتباط پیچیده دست یافت. این امر به نوبه خود، امکان توسعه مداخلات آموزشی و تربیتی هدف­مندتر را فراهم می‌کند که بر تقویت مهارت‌ اجتماعی-عاطفی نظیر مهارگری تلاشگر و کاهش انتقام­جویی تمرکز دارند. ثالثاً، با توجه به کمبود مطالعات در این حوزه، پژوهش حاضر می‌تواند به عنوان یک گام اولیه در جهت توسعه دانش نظری در زمینه رفتارهای ضداجتماعی نوجوانان عمل کند و زمینه را برای تحقیقات آتی فراهم آورد.

با در نظر گرفتن پیچیدگی روابط میان متغیرهای مورد بررسی، این مطالعه تلاش دارد تا به درک جامع‌تری از عوامل مؤثر بر رفتارهای ضداجتماعی در نوجوانان دست یابد و به ارائه مدل‌های نظری دقیق‌تری در این زمینه کمک کند. نتایج حاصل از این پژوهش می‌تواند برای سیاست­گذاران، متخصصان حوزه آموزش و پرورش، و درمانگران بالینی مفید واقع شود و به آن‌ها در طراحی برنامه‌ها و مداخلاتی که به ارتقای سلامت روان و شایستگی اجتماعی نوجوانان کمک می‌کنند، یاری رساند.

مرور جامع ادبیات پژوهشی نشان می‌دهد که علی‌رغم مطالعات متعدد در خصوص عوامل مؤثر بر رفتارهای ضداجتماعی، تاکنون پژوهشی به طور مستقیم به بررسی نقش گرایش به انتقام به عنوان یک عامل میانجی در این رابطه چه در پژوهش­های داخلی چه در پژوهش­های خارجی نپرداخته است. بررسی دقیق مطالعات پیشین پیرامون مهارگری تلاشگر، گرایش به انتقام و رفتارهای ضداجتماعی نشان می‌دهد که روابط بین این سازه‌ها بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتوان با فرضیه‌های ساده انگارانه آن‌ها را تبیین کرد؛ لذا، پژوهش حاضر با هدف ارائه یک مدل جامع‌تر از عوامل مؤثر بر رفتارهای ضداجتماعی و روشن‌سازی نقش میانجی‌گری گرایش به انتقام در این رابطه، طراحی شده است. بر اساس مبانی نظری موجود، انتظار می‌رود که گرایش به انتقام به عنوان یک عامل میانجی، نقش مهمی در تبیین رابطه بین مهارگری تلاشگر و رفتارهای ضداجتماعی ایفا کند. به عبارت دیگر، فرض بر این است که افراد با سطح پایین‌تر مهارگری تلاشگر، تمایل بیشتری به انتقام‌جویی داشته و در نتیجه، احتمال بروز رفتارهای ضداجتماعی در آن‌ها بیشتر است. شکل 1، مدل مفهومی مطالعه حاضر را نشان می­دهد.

شکل1. مدل مفهومی پژوهش

روش

نوع پژوهش حاضر با توجه به اهداف، کاربردی و روش پژوهش با توجه به روش جمع­آوری داده­ها توصیفی-همبستگی از نوع تحلیل مسیر بود. همچنین مهارگری تلاشگر به عنوان متغیر پیش­بین، گرایش به انتقام متغیر واسطه­ای و رفتارهای ضداجتماعی متغیر ملاک در نظر گرفته شد. جامعه آماری پژوهش حاضر تمامی دانش آموزان مقطع متوسطه دوم شهر شیراز در سال تحصیلی 1402-1401 بودند. انتخاب تعداد نمونه براساس فرمول حجم نمونه در الگویابی معادلات ساختاری (5q<n<15q) صورت گرفت که در این فرمول n حجم نمونه و q تعداد سؤالات پرسشنامه می­باشد. با توجه به اینکه پرسشنامه پژوهش حاضر دارای 63 سوال می­باشد 600 دانش­آموز به عنوان نمونه از طریق روش نمونه گیری خوشه­ای چند مرحله­ای انتخاب شدند.

روش اجرا بدین صورت بود که از نواحی چهارگانه آموزش و پرورش شهر شیراز، ابتدا دو ناحیه 1 و 4 انتخاب شدند. سپس تمام دبیرستان­های هر دو ناحیه به طور جداگانه لیست شدند. از این دو لیست هشت مدرسه انتخاب و سپس از هر مدرسه چهار کلاس به عنوان نمونه انتخاب شدند و پرسشنامه­های کتبی در اختیار افراد نمونه قرار گرفت. 33 پرسشنامه به دلیل مخدوش بودن حذف شدند و در نهایت 567 پرسشنامه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. همچنین، قبل از توزیع پرسشنامه­ها میان دانش­آموزان، هماهنگی­های لازم با مدیران مدارس انجام شد. پس از مراجعه به مدارس منتخب و ارائه توضیحات لازم و کسب رضایت از دانش­آموزان، پرسشنامه­های کتبی در اختیار آنان قرار گرفت. از دانش­آموزان خواسته شد اگر در هنگام تکمیل پرسشنامه­ها با مشکلی مواجه شدند با پژوهشگران مطرح کرده و درخواست توضیح­­های تکمیلی داشته باشند. در نهایت پرسشنامه­های تکمیل شده توسط پژوهشگران جمع­آوری شد.

هر پژوهشی دارای ملاک­های ورود و خروج نمونه آماری از پژوهش می­باشد. از جمله ملاک­های ورود به این مطالعه می­توان به رضایت کامل شرکت کنندگان برای تکمیل پرسشنامه­ها، نداشتن هرگونه رفتارهای بزهکارانه با توجه به پرونده تحصیلی و سوابق مشاوره­ای اشاره کرد. همچنین ملاک­های عدم تمایل برای تکمیل پرسشنامه­ها، مخدوش بودن پرسشنامه­ها یا پاسخگویی ناقص به پرسشنامه­ها و مقطع تحصیلی خارج از مقطع متوسطه دوم، به عنوان ملاک­های خروج در نظر گرفته شدند.

ابزارهای پژوهش

در پژوهش حاضر از پرسشنامه­های مهارگری تلاشگر الیس و رتبارت^[29] (ECS، 2001)، گرایش به انتقام فلورس-کاماچو و همکاران^[30] (BSVT-11، 2022) و رفتارهای ضداجتماعی بارت و دونلان^[31] (STAB، 2009) جهت اندازه گیری متغیرهای پژوهش استفاده شد. پرسشنامه­ها از دو بخش مجزا تشکیل شده­اند. بخش اول شامل متغیرهای دموگرافیک مانند جنسیت و سن می­باشند. بخش دوم گویه­های اصلی پرسشنامه­ها را در برمی­گیرد. اطلاعات مربوط به هر پرسشنامه در ادامه آمده است.

الف) پرسشنامه مهارگری تلاشگر الیس و رتبارت (ECS) (2001): این پرسشنامه توسط الیس و رتبارت در سال 2001 برای سنجش بُعد مهارگری خلقی نوجوانان تهیه شده است. این پرسشنامه که 20 گویه دارد، برای اولین بار توسط کرامتی و همکاران (1400) در ایران ترجمه شد. روش نمره گذاری به صورت طیف لیکرت پنج درجه­ای (5) همیشه، (4) اغلب، (3) بعضی اوقات، (2) به ندرت و (1) هرگز و دامنه نمرات 20 تا 100 می­باشد. همچنین گویه­های 1، 2، 4، 5، 11، 12، 14، 15، 17 و 20 به صورت معکوس نمره گذاری می­شوند. حداکثر نمره (100) نشان دهنده مهارگری تلاشگر بالا و حداقل نمره (20) نشان دهنده مهارگری تلاشگر پایین است. این مقیاس سه بُعد مهارگری توجهی (گویه­های 2، 5، 8، 11، 14 و 20)، بُعد مهارگری فعال سازی (گویه­های 1، 4، 7، 13، 10، 16 و 18) و بُعد مهارگری بازداری (گویه­های 3، 6، 9، 12، 15، 17 و 19) را می­سنجد.  در پژوهش کرامتی و همکاران (1400) یافته­ها نشان داد ساختار مقیاس مهارگری تلاشگر برازش قابل قبولی با داده­ها دارد و کلیه شاخص­های برازندگی نیز برازش مدل را تأیید کردند. در پژوهش کرامتی و همکاران (1400) ضرایب آلفای کرونباخ برای ابعاد مهارگری فعال سازی، مهارگری توجهی، مهارگری بازداری و نمره کل به ترتیب 68/0، 61/0، 64/0 و 79/0 به­دست آمد. در پژوهش حاضر، پایایی مؤلفه­های مهارگری توجهی، مهارگری فعال سازی، مهارگری بازداری و نمره کل پرسشنامه به ترتیب برابر با 74/0، 64/0، 70/0 و 84/0 بدست آمد.

ب) پرسشنامه گرایش به انتقام فلورس-کاماچو و همکاران (BSVT-11) (2022): فلورس-کاماچو، کاستیلو-وردخو و پناگوس-کورزو در سال 2022 مقیاس مختصر گرایش به انتقام را که متشکل از 11 گویه بود، تهیه کردند. این مقیاس که در ایران برای اولین بار توسط طراویان، نیکدل و تقوایی نیا (1402) هنجاریابی شد، سه بُعد را ارزیابی می­کند: کینه جویی (گویه­های 2، 5، 8 و 11)، برنامه­ریزی برای انتقام (گویه­های 4، 1، 10 و 7) و توجیه انتقام (گویه­های 9، 3 و 6). از شرکت کنندگان خواسته شد یکی از پنج گزینه پاسخ را که به صورت طیف لیکرت بود را انتخاب کنند. نمره­گذاری سؤالات به صورت (1) کاملاً مخالفم، (2) مخالف، (3) نظری ندارم، (4) موافق و (5) کاملاً موافق و دامنه نمرات 11 تا 55 می­باشد. در ابتدای مقیاس، شرکت‌کنندگان دستورالعمل زیر را می‌خوانند: «در زیر مجموعه‌ای از عبارات ارائه می‌شود، لطفاً گزینه‌ای را که بهترین توصیف شماست را مشخص کنید». در پژوهش فلورس-کاماچو و همکاران (2022) روایی این مقیاس مناسب گزارش شد و پایایی از روش آلفای کرونباخ برای مؤلفه­های کینه جویی، برنامه ریزی برای انتقام، توجیه انتقام و نمره کل به ترتیب برابر با 75/0، 88/0، 70/0 و 87/0 بدست آمد. همچنین، در پژوهش طراویان و همکاران (1402) نیز پایایی نمره کل به روش آلفاى کرونباخ و تنصیف به ترتیب برابر با 92/0 و 90/0، برای کینه جویی 79/0 و 77/0، برای برنامه ریزی برای انتقام 81/0 و 79/0 و برای توجیه انتقام 73/0  63/0 بدست آمد.

ج) پرسشنامه رفتارهای ضداجتماعی بارت و دونلان (STAB) (2009): این پرسشنامه توسط بارت و دونلان (2009) برای سنجش رفتارهای ضداجتماعی ساخته شده است و در ایران برای اولین بار در پژوهش طراویان، نیکدل و تقوایی (1403) ترجمه شد و دامنه نمراتب به صورت 32 تا 160 می‌باشد. این مقیاس از 32 گویه تشکیل شده که در یک مقیاس طیف لیکرت پنج درجه­ای از هرگز (1) تا تقریباً همیشه (5) درجه بندی می­شود. این مقیاس سه بُعد پرخاشگری فیزیکی (1، 7، 4، 10، 13، 16، 19، 22، 25 و 28)، پرخاشگری اجتماعی (3، 6، 9، 12، 21، 24، 15، 27، 18، 30 و 32) و قانون شکنی (2، 5، 8، 11، 14، 17، 20، 23، 26، 31 و 29) را می­سنجد. بارت و دونلان (2009) در پنج پژوهش روایی این مقیاس را مورد بررسی قرار دادند که در این پژوهش­ها، روایی مقیاس مورد تأیید قرار گرفت. در پژوهش طراویان و همکاران (1403) نیز روایی این پرسشنامه تأیید شد. همچنین آنان، ضرایب پایایی کل پرسشنامه رفتار ضداجتماعى به روش آلفاى کرونباخ و تنصیف به ترتیب برابر با 88/0 و 76/0، براى پرخاشگرى فیزیکى 87/0 و 80/0، پرخاشگرى اجتماعى 65/0 و 57/0 و قانون شکنى 72/0 و 52/0 بدست آمد.

داده­های جمع­آوری شده در دو بخش آمار توصیفی و آمار استنباطی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. قسمت توصیفی شامل میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر نمره و چولگی و کشیدگی کسب شده در متغیرهای مورد مطالعه بود و در قسمت استنباطی اطلاعات به دست آمده از پرسشنامه­ها توسط روش تحلیل مسیر و بوت­­استراپ با استفاده از نرم افزارهای SPSS-24 و AMOS-24 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و آزمون فرضیه­های پژوهش انجام پذیرفت.

یافته­ها

در نمونه آماری تعداد 342 دختر (3/60 ٪)، 222 پسر (2/39 ٪) 3 جنسیت نامشخص (5/0 ٪)، 189 کلاس دهم (3/33 ٪)، 173 کلاس یازدهم (51/30 ٪)، 193 کلاس دوازدهم (03/34 ٪) و 12 پایه تحصیلی نامشخص (11/2 ٪)، بودند. همچنین، دامنه سنی این دانش­آموزان 15 تا 18 بود. پیش از انجام تجزیه و تحلیل­های اصلی، چند تحلیل مقدماتی جهت کسب بینشی اولیه در ارتباط با داده­ها انجام گرفت. یافته­های توصیفی شامل میانگین، انحراف استاندارد، حداقل و حداکثر نمره و چولگی و کشیدگی می­باشد که در جدول 1 و ضرایب همبستگی پیرسون متغیرهای پژوهش در جدول 2 نشان داده شده است.

جدول 1. یافته­های توصیفی متغیرهای پژوهش

جدول 1 شاخص‌های توصیفی متغیرهای پژوهش را نشان می‌دهد. نتایج مقدار کجی و کشیدگی جهت تشخیص نرمال بودن داده‌ها ارائه شده است و همانطور که پیداست در تمامی متغیرها، مقدار کجی و کشیدگی در بازه 2+ و 2- قرار دارد و بیانگر انحراف نداشتن بیش از حد توزیع نمرات متغیرها از توزیع نرمال است. داده‌های پرت تک متغیری و چندمتغیری نیز شناسایی شده و حذف شدند. همچنین نتایج نشان داد که هیچ کدام از مقادیر آماره تحمل کوچک‌تر از حد مجاز 1/0 و هیچ کدام از مقادیر عامل تورم واریانس بزرگ‌تر از حد مجاز 10 نمی‌باشند. از آنجایی که وجود هم خطی چندگانه در متغیرهای پیش بین مشاهده نشد، می‌توان از آزمون‌های پارامتریک ضریب همبستگی پیرسون و مدل‌یابی معادلات ساختاری استفاده نمود و نتایج آن قابل اطمینان است. از آنجایی که آماره دوربین واتسون بین 5/1 الی 5/2 بود و این نشان‌دهنده‌ی استقلال خطاها است و می‌توان از مدل‌یابی معادلات ساختاری استفاده کرد. علاوه بر این از آنجایی که یکی از مفروضات مهم در معادلات ساختاری وجود روابط همبستگی معنادار بین متغیرهاست در جدول 2 ماتریس همبستگی متغیرهای پژوهش نیز آمده است.

جدول2. ضرایب همبستگی متغیرهای پژوهش

همانطور که در جدول 2 مشاهده می­شود، مهارگری تلاشگر با گرایش به انتقام (01/0=p ، 40/0-=r)، و رفتارهای ضداجتماعی (01/0=p ، 57/0-=r)، رابطه منفی و معنی دار دارد. همچنین بین گرایش به انتقام و رفتارهای ضداجتماعی (01/0=p ، 59/0=r) رابطه مثبت و معنی­دار مشاهده شد.

جهت ارزیابی الگوی پیشنهادی از الگوی معادلات ساختاری (SEM) استفاده شد. تمامی تحلیل­ها با استفاده از نرم افزار Amos-24 انجام شد. جهت آزمون برازش الگوی پیشنهادی با داده­ها از شاخص­های مقدار مجذور کای (X²)، شاخص هنجارشده مجذور کای (X²/df)، شاخص نیکویی برازش (GFI)، شاخص نیکویی برازش تعدیل شده (AGFI)، شاخص برازندگی هنجار شده (NFI)، شاخص برازندگی تطبیقی (CFI)، شاخص برازندگی افزایشی (IFI) و جذر میانگین مجذورات خطای تقریب (RMSEA) استفاده شد. الگوی پیشنهادی پژوهش حاضر شامل سه متغیر مهارگری تلاشگر، گرایش به انتقام و رفتارهای ضداجتماعی می­باشد. پیش از بررسی ضرایب ساختاری، برازندگی الگوی اصلی مورد بررسی قرار گرفت. شکل 2 الگوی پیشنهادی را در حالت استاندارد نشان می­دهد.

شکل2. الگوی پیشنهادی پژوهش در حالت استاندارد

جدول 3 برازش مدل پیشنهادی با داده­ها براساس شاخص­های برازندگی را نشان می­دهد.

جدول3. برازش الگوی پیشنهادی کلی براساس شاخص­های برازندگی

برای بررسی برازش مدل پیشنهادی، شاخص­های برازش مجذور خی[32] (X²) و ریشه میانگین مجذورات خطای تقریب[33] (RMSEA) که برای مدل­های خوب کمتر از 05/0 و برای مدل­های متوسط بین 05/0 تا 08/0 و برای مدل­های ضعیف­تر بالاتر از 1/0 است، بررسی شدند. براساس یک قاعده کلی، شاخص­های برازندگی  تطبیقی[34] (CFI) و نیکویی برازش[35] (GFI)، در مدل­های خوب بین 9/0 تا 95/0 است. هرچه این مقدار به 1 نزدیک­تر باشد نشان از برازش بهتر مدل دارد. همانطور که در جدول 3 مشاهده می­شود، تمامی مقادیر در بازه مناسب قرار دارند؛ بنابراین، مدل پیشنهادی برازش قابل قبولی با داده­ها دارد. در ادامه مسیرهای مستقیم مدل پیشنهادی مورد بررسی قرار گرفت که یافته­های آن در جدول 4 ارائه شده است.

جدول4. بررسی مسیرهای مستقیم مدل پیشنهادی

همانطور که در جدول 4 ملاحظه می­شود، ضرایب مسیرهای مهارگری تلاشگر به رفتارهای ضداجتماعی (001/0=p ، 17/1-=β)، گرایش به انتقام به رفتارهای ضداجتماعی (001/0=p ، 79/0=β) و مهارگری تلاشگر به گرایش به انتقام (001/0=p ، 51/0-=β) معنی­دار است. در ادامه به بررسی مسیر غیرمستقیم مدل پیشنهادی پرداخته شده است.

جدول5. بررسی مسیر غیرمستقیم مدل پیشنهادی

همانطور که در جدول 5 مشاهده می­شود در این مسیر غیرمستقیم حد بالا و پایین، صفر را در بر نمی­گیرد .

بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش میانجی گرایش به انتقام در رابطه بین مهارگری تلاشگر و رفتارهای ضداجتماعی در نوجوانان انجام شد. یافته­ها نشان داد گرایش به انتقام در رابطه بین مهارگری تلاشگر و رفتارهای ضداجتماعی نقش واسطه­ای دارد. این یافته با یافته­های گانیون و همکاران (2022)، بارت (2020)، اسمیت و همکاران (2016)، واسکوئز و همکاران (2012)، اشمیت و همکاران (2020) و براوچلی (2024) همسو می­باشد. در تبیین این یافته می­توان گفت که افرادی که مهارگری تلاشگر پایینی دارند، اغلب در مهار کردن تکانه‌های خود، به ویژه زمانی که برانگیخته می‌شوند، با دشواری مواجه هستند. در حالی که افراد با مهارگری تلاشگر بالا معمولاً می‌توانند خشم و پرخاشگری خود را کنترل کنند و از بروز رفتارهای انتقام‌جویانه جلوگیری کنند، افرادی که در این زمینه ضعف دارند، به دلیل ناتوانی در مهار تکانه‌ها، مستعد بروز واکنش‌های تهاجمی و انتقام‌جویانه هستند (دنسون، دی­وال و فینکل[36]، 2012). افراد معمولاً قادر به کنترل خشم هستند، اما این کار به تلاش و انرژی نیاز دارد. به‌ویژه در شرایطی که فرد دچار نشخوار فکری می‌شود، مهار تکانه‌های تهاجمی دشوارتر می‌گردد. نشخوار ذهنی با افزایش خشم و تمایل به انتقام همراه است. افرادی که در مهارگری ضعیف هستند، به دلیل ناتوانی در کنترل افکار و هیجانات خشمگین، به راحتی در چرخه خشم و نشخوار فکری گرفتار می‌شوند و نمی‌توانند از آن خارج شوند (ریچارد و همکاران، 2023).

یکی از دلایل اصلی که تفکر مداوم درباره خشم به رفتارهای ضداجتماعی منجر می‌شود، تقویت گرایش به انتقام است. زمانی که فرد به طور مکرر در مورد یک رویداد خشم‌انگیز تفکر می‌کند، ذهن او به طور خودکار به سمت افکار انتقام‌جویانه سوق پیدا می‌کند. این افکار انتقام‌جویانه به تدریج جایگزین افکار مثبت و سازنده شده و در نتیجه، فرد به شدت به دنبال فرصتی برای تلافی خواهد بود (کوانگ، یانگ و شیا[37]، 2020). همانطور که دنسون (2013) در مدل چند سیستمی خود بیان کرده است، زمانی که فرد درگیر نشخوار فکری درباره خشم می‌شود، دسترسی به اطلاعات منفی مانند افکار انتقام‌جویانه افزایش یافته و حفظ می‌شود. این امر باعث تقویت الگوهای فکری منفی و افزایش احتمال بروز رفتارهای ضداجتماعی می‌شود (سالگورو و همکاران[38]، 2020). به عبارت دیگر، تفکر مداوم درباره خشم و گرایش به انتقام، یک چرخه معیوب ایجاد می‌کنند که فرد را به سمت رفتارهای ضداجتماعی سوق می‌دهد. همچنین، مطالعات متعددی نشان داده‌اند که تفکر مداوم درباره خشم نه تنها بر افکار، بلکه بر هیجانات و فیزیولوژی افراد نیز تأثیر می‌گذارد. این تفکر می‌تواند باعث افزایش احساس خشم، تنش و برانگیختگی فیزیولوژیکی شود که در نهایت به بروز رفتارهای ضداجتماعی منجر می‌شود (تاکبه، تاکاهاشی و ساتو[39]، 2016؛ پدرسون و همکاران[40]، 2011). در نتیجه، می‌توان گفت که گرایش به انتقام، که معمولاً از تفکر مداوم درباره خشم نشأت می‌گیرد، یکی از مهم‌ترین عوامل پیش‌بینی‌کننده رفتارهای ضداجتماعی است.

 نوجوانان با مهارگری تلاشگر پایین بسیار تحت تأثیر همسالان خود هستند به طوری که تمایل به دنبال کردن لذت­های کوتاه مدت و فوری دارند. این افراد فاقد کوشش و پشتکار و تفکر منطقی قبل از عمل هستند و به تأخیر انداختن لذت برایشان مشکل است. همچنین، علاقه­ای به فعالیت­های طولانی مدت نداشته و گرایش به خودمحوری دارند (نیگ، 2017). کمبود مهارگری تلاشگر نه تنها بر تصمیم‌گیری و کنترل رفتار نوجوانان تأثیر می‌گذارد، بلکه روابط اجتماعی آن‌ها را نیز تحت الشعاع قرار می‌دهد. این نوجوانان به دلیل رفتارهای تکانشی و عدم رعایت قوانین اجتماعی، اغلب از سوی همسالان، معلمان و والدین خود طرد می‌شوند. این طرد اجتماعی می‌تواند منجر به احساس انزوا، کاهش عزت نفس و در نهایت، تشدید رفتارهای مشکل‌آفرین شود (دلیسی و وان، 2014). علاوه بر مشکلات اجتماعی، نوجوانان با مهارگری تلاشگر پایین بیشتر در معرض خطر ابتلا به مشکلات رفتاری جدی‌تری مانند اعتیاد به مواد مخدر، ارتکاب جرم و رفتارهای ضداجتماعی قرار دارند. این نوجوانان به دلیل عدم توانایی در مقاومت در برابر وسوسه‌ها و لذت‌های آنی، به راحتی به سمت رفتارهای پرخطر کشیده می‌شوند و پیامدهای منفی طولانی‌مدتی را برای خود و اطرافیانشان به همراه می‌آورند (موفیت و همکاران، 2011).

هر پژوهشی دارای محدودیت­هایی است و پژوهش حاضر نیز از این قاعده مستثنی نیست. این پژوهش با محدودیت­های زیر مواجه شد: با توجه به اینکه آزمودنی­های پژوهش حاضر دانش­آموزان قطع متوسطه دوم شهر شیراز بودند، در تعمیم نتایج به سایر جمعیت­ها باید احتیاط­های لازم را به عمل آورد. نتایج این مطالعه ممکن است به دلیل ویژگی­های خاص فرهنگی، اجتماعی و آموزشی این گروه خاص، به طور کامل به سایر گروه­های سنی یا جغرافیایی قابل تعمیم نباشد.

یکی دیگر از محدودیت­های این پژوهش، استفاده از ابزارهای خودگزارشی به جای مشاهده و مطالعه رفتار واقعی است. ابزارهای خودگزارشی ممکن است تحت تأثیر تمایل شرکت­کنندگان به کسب تأیید اجتماعی و اجتناب از بدنامی مربوط به عدم کفایت فردی قرار گیرند. این مسئله می­تواند به تحریف داده­ها و نتایج منجر شود، زیرا شرکت­کنندگان ممکن است به جای گزارش دقیق و صادقانه، پاسخ­هایی را ارائه دهند که به نظرشان مورد قبول­تر و پسندیده­تر است.

در نهایت، محدودیت­های مربوط به روش­های آماری و تحلیل داده­ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. استفاده از روش­های آماری خاص ممکن است به نتایج خاصی منجر شود که با استفاده از روش­های دیگر ممکن است متفاوت باشد. بنابراین، در تفسیر نتایج پژوهش باید این محدودیت­ها را در نظر گرفت و با احتیاط به تعمیم نتایج پرداخت.با توجه به این محدودیت­ها، پیشنهاد می­شود که پژوهش­های آینده با استفاده از روش­های متنوع­تر و نمونه­های بزرگ­تر و متنوع­تر انجام شود تا نتایج قابل تعمیم­تر و معتبرتری به دست آید. همچنین، استفاده از روش­های مشاهده­ای و مطالعه رفتار واقعی می­تواند به کاهش تحریف داده­ها و افزایش دقت نتایج کمک کند.

در نهایت پیشنهاد می­شود مسئولان و نهادهایی که با نوجوانان دارای رفتارهای ضداجتماعی و ناسازگار سروکار دارند، مانند کانون­های اصلاح تربیت و معاونت اجتماعی نیروی انتظامی، برنامه­های منظم برای افزایش توانایی­های اجتماعی و هیجانی این نوجوانان ارائه دهند تا این رفتارها کاهش یابد. با توجه به اینکه مهارگری تلاشگر قابل آموزش بوده و تجربیات نشان داده که آموزش آن می­تواند رفتارهای ضداجتماعی مانند کشیدن سیگار و مصرف مواد مخدر را کاهش دهد، پیشنهاد می­شود برنامه­های آموزشی مهارگری تلاشگر در برنامه­های تربیتی این نوجوانان گنجانده شود. همچنین، آموزش­های مؤثر برای کاهش تنفر و کینه­جویی و تقویت مهارت­های حل مسالمت­آمیز تعارضات و اختلاف­ها، و ارائه مشاوره و روان­درمانی به دانش­آموزانی که نشانه­های انتقام­جویی، پرخاشگری و خشونت دارند، توصیه می­شود. این مشاوره می­تواند شامل روش­های شناختی-رفتاری و استفاده از اصول روانشناسی مثبت­گرا باشد تا دانش­آموزان علل و عواقب رفتارهای ضداجتماعی خود را شناسایی و اصلاح کنند و از راهبردهای جایگزین برای حل تعارضات استفاده کنند.

تعارض منافع

نویسندگان تعارض منافع ندارند.

حمایت مالی

این مقاله بدون حمایت مالی هیچ نهاد خاصی انجام شده است.

ملاحظات اخلاقی

آنچه در شرکت در یک پژوهش اهمیت دارد، احساس عدم اجبار برای این کار است. بنابراین با تمام احترام، هدف از اجرای این پژوهش برای شرکت کنندگان بیان شد و به آنان اطمینان داده شد که نیازی به نوشتن مشخصات هویتی خود ندارند. همچنین رعایت امانت و صداقت علمی و اطمینان دادن به مسئولین مدرسه و مدیران در این مورد که پرسشنامه­ها صرفاً موضوعات مربوط به آنچه در پرسشنامه آورده شده را می­سنجد، از الزامات دیگر پژوهش حاضر بود.

مشارکت نویسندگان

این مقاله مستخرج از پایان نامه کارشناسی ارشد نویسنده اول می­باشد. نویسنده اول کارهای اجرایی و نگارش متن اولیه مقاله را به عهده داشته و نویسنده دوم راهنمایی پژوهش را به عهده داشته است. نویسنده سوم مشاور پژوهش بوده است.

تقدیر و تشکر

نویسندگان از تمام کسانی که آنان را در انجام پژوهش حاضر یاری نمودند، کمال تشکر و قدردانی را دارند.

[1]. Antisocial behavior

[2]. Hashmani & Jonason

[3]. Gubbels, Assink & van der Put

[4] .age-crime curve

[5] .Carroll, Mikhail & Burt

[6] .van de Groep

[7] .Basto-Pereira

[8] .Otto

[9] .Farrington, Ttofi & Piquero

[10]. van Hazebroek et al

[11] .Murray et al

[12] .Vaughan et al

[13] .Effortful control

[14] .Vengeful tendency

[15]. Pechorro

[16]. Fatfouta

[17]. Schmidt

[18]. Brauchli

[19]. Wang et al

[20]. Bakker et al

[21] .Cipriano & Stifter

[22]. King, Lengua, & Monahan

[23] .Sulik et al

[24] ..DeLisi & Vaughn

[25] Walters

[26] .Gagnon, Quansah & McNicoll

[27]. Smith et al

[28] .Vasquez, Osman & Wood

[29] .Ellis and Rothbart 's effortful control questionnaire

[30] .Flores-Camacho et al Vengeful Tendencies scale

[31]. Burt & Donnellan Antisocial Behavior Questionnaire

[32] .Chi Square

[33] .Root Mean Square Error of Approximation

[34] .Comprative Fit Index

[35] .Goodness of Fit Index

[36]. Denson, DeWall & Finkel

[37] .Quan, Yang & Xia

[38]. Salguero et al

[39]. Takebe, Takahashi & Sato

[40]. Pedersen et al