نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری، گروه روانشناسیبالینی، دانشکده روانشناسی و علومتربیتی، دانشگاه سمنان، مهدیشهر، سمنان، ایران.
2 دانشیار روان شناسی سلامت، گروه روانشناسی بالینی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه سمنان، مهدیشهر، سمنان، ایران.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Introduction: Acceptance and commitment therapy (ACT) has shown promising results in improving the psychosocial well-being of patients with type 2 diabetes in various studies. The aim of this research is to determine the combined effect size of ACT on psychosocial dimensions in Iranian patients with type 2 diabetes.
Method: Meta-analysis was employed as the statistical method in this study. The statistical population consisted of 86 studies conducted between 2013 and 2023 that investigated the effectiveness of ACT on the psychosocial performance of type 2 diabetes patients in Iran.
Findings: Treatment based on acceptance and commitment therapy showed a significant impact on the psychosocial well-being of type 2 diabetes patients, with an overall effect size of 1.178, indicating a very strong effect. The average effect size for psychosocial dimensions with a dominant psychological component was 1.187, indicating a very strong effect, while the average effect size for psychosocial dimensions with a dominant social component was 0.791, indicating a strong effect.
Conclusion: Acceptance and commitment therapy has a significant positive impact on the psychosocial functioning of type 2 diabetes patients, with a greater effect on psychosocial dimensions with a dominant psychological component than on psychosocial dimensions with a dominant social component. These findings highlight the potential of ACT as an effective intervention to improve the well-being of patients with type 2 diabetes.
کلیدواژهها English
مقدمه
دیابت نوع 2، شایعترین نوع دیابت در جهان است و به دلیل افزایش مزمن سطح گلوکز در خون در نتیجه عملکرد ناکافی انسولین (مقاومت به انسولین) و اختلال در تولید انسولین توسط سلولهای بتا در پانکراس ایجاد میشود. هیپرگلیسمی مزمن[1] با آسیب و نارسایی اندامهای متعدد (به ویژه چشمها، کلیهها، اعصاب، قلب و عروق خونی) و طولانی مدت همراه است؛ زیرا، تشخیص این بیماری به دلیل عدم وجود علائم اغلب چندماه تا چند سال به تعویق میافتد و همین امر موجب میشود، بیمارانی که دیابت آنها به تازگی تشخیص داده شده است، دارای عوارض میکروواسکولار[2] (مرتبط با آسیب به مویرگها) و ماکروواسکولار[3] (مرتبط با آسیب به عروق بزرگ خونی) باشند (گاولیک، میله ویکز، پاولیسا - گوسیوسکا، ترنزدل - وراوسکا و سولنیکا [4]، 2023).
مطابق با آنچه اینفانته[5] (2023)، در پژوهش خود بیان نموده است، شیوع دیابت در سرتاسر جهان در حال افزایش است؛ بهطوریکه، تخمین زده میشود تا سال 2050، بیش از 31/1 میلیارد نفر در سراسر جهان به دیابت مبتلا خواهند شد؛ بیماری ای که با عوارض جدی، بیماریهای همراه و مرگومیر مرتبط است. مجله لانست[6] گزارش نموده است که افزایش شیوع دیابت نوع 2، از مرز 529 میلیون نفر در سال 2021، تحتتأثیر عواملی مانند چاقی و تغییرات سبک زندگی میباشد (به نقل از اینفانته، 2023).
شیوع بالای این بیماری مزمن، عوارض جبرانناپذیر آن، تغییر سبک زندگی و رژیم غذایی، نیاز به آزمایشهای متعدد، ترس از قطع عضو، نابینایی و نارسایی کلیه و مرگ ناشی از دیابت و بهطورکلی کاهش کیفیت زندگی از جمله مواردی است که مبتلایان به دیابت را نیازمند درمانهای روانشناختی نموده است (عیسی زاده، صفاری نیا، علیپور و علی اکبری دهکردی، 2022). به عبارت دیگر، ابتلا به دیابت، تواناییهای عاطفی و هیجانی فرد مبتلا را کاهش داده و موجب آشفتگی روانشناختی، ستیز درونی، تضعیف روحیه، احساس ناامیدی و درماندگی در وی میشود؛ به طوری که فرد مبتلا احساس ناتوانی کرده و نسبت به زندگی احساس بیعلاقگی میکند و قدرت تطبیق با شرایط زندگی و بیماری را از دست میدهد و از جریان طبیعی زندگی و حتی ارتباطات اجتماعی فاصله میگیرد. نهایتاً بیماری بر کیفیت زندگی تأثیر منفی گذاشته و موجب اختلال در ابعاد روانی-اجتماعی فرد مبتلا میگردد (لیو[7]، 2023). همچنین، سرمدی، صفاری نیا، تیزدست و نجات (1401) معتقدند که عدم کنترل قندخون میتواند منجر به بهزیستی روانی پایین در مبتلایان به دیابت نوع 2 شود. علاوه بر عملکرد روانی، عملکرد اجتماعی نیز بسیار حائز اهمیت میباشد؛ زیرا، بیمارانی که دارای عملکرد اجتماعی بهتری بوده و از یک شبکه حمایتی منظم و پیوسته بهرهمند هستند، درمقابله با عوارض دیابت از سطح خودمراقبتی بالاتری برخوردارند (میسترس، آلبرس و سزر[8]، 2024). عملکرد اجتماعی مطلوب با بهبود شبکه روابط اجتماعی فرد موجب افزایش افراد حامی در زندگی فرد شده (جیتمانیروج[9]، 2024) و وجود افراد حامی در زندگی بیماران با تغییر در شناختها، باورها و نگرشهای آنان موجب بروز تغییرات رفتاری مثبت در جهت افزایش رفتارهای خودمراقبتی و شناسایی عوامل مؤثر بر آن خواهد بود (مشوق، گودرزی، امامی پور و سپاه منصور، 1401) و به فرد کمک میکند که در شرایط استرسزای ناشی از بیماری دیابت احساس امنیت، آرامش و تعلـق خاطر بیشتری کنند (ذال، رضایی جمالویی و طاهری، 1401). از طرف دیگر، عملکرد و روابط اجتماعی افراد بر نگرشها و رفتارهای مرتبط سلامت آنها تأثیر میگذارد و افرادی که عملکرد اجتماعی بهتری دارند بیشتر به رفتارهای ارتقا دهنده سلامت و کمتر به رفتارهای غیربهداشتی میپردازند و بیشتر احتمال دارد که از خدمات مراقبت بهداشتی استفاده کنند و از دستورالعملهای پزشکی تبعیت کنند (مشوق و همکاران، 1400). همچنین، استفاده کمتر از خدمات مراقبت بهداشتی و تبعیت کمتر از دستورالعملهای پزشکی در افراد با عملکرد اجتماعی ضعیف، احتمال ابتلا به انواع بیماریها را افزایش میدهد (خدر، ال- آشری، ال- ساید، الکوت و محمد حسین[10]، 2024) و ابتلا به بیماریهای مزمن، علاوه بر سلامت جسمانی، سلامت روانی-اجتماعی را نیز تحتتأثیر قرار میدهد (صفاری نیا، خلیلی و ادب دوست، 1399). از سوی دیگر، دیابت عوارض روانی متعددی ایجاد مینماید؛ شیوع اختلالات اضطرابی در افراد مبتلا به دیابت، 14 درصد و احتمال ابتلا به افسردگی در بیماران دیابتی 2 تا 3 برابر افراد غیردیابتی برآورد گردیده است (ثابتی مقدم، صفاری نیا و احدی، 1402)؛ همچنین، وجود مشکلات روانشناختی و عدم توانایی تنظیم هیجان مؤثر میتواند سبب کاهش رفتارهای ارتقا دهنده سلامتی همچون فراهم آوردن فرصتی جهت استراحت و بازسازی، بهبود مهارت حل مسأله و ارتقا سیستم حمایت اجتماعی شود (یزدی، صفاری نیا و زارع، 1399). تجزیهوتحلیل اخیر روند دیابت در ایالات متحده نشان داده است در حالی که استفاده از داروهای خوراکی دیابت افزایش یافته، بخش قابل توجهی از جمعیت ایالات متحده از کنترل مطلوب قند خون برخوردار نیستند که عدم توجه به نقش تعیینکنندههای اجتماعی سلامت، یا شرایط اجتماعی و اقتصادی مؤثر بر پیامدهای سلامتی، به عنوان یکی از دلایل این مشکل بیان گردیده است (اینفانته، 2023). همچنین، مطابق با پژوهش علی اکبری دهکردی و دهخدایی (1403) ابتلا به بیماری های مزمن به طور کلی با کاهش سازگاری روانی – اجتماعی همراه می باشد. علاوه براین، پژوهشها نشان دادهاند که ابعاد روانی-اجتماعی از طریق کاهش رفتارهای مخاطره آمیز و تبعیت از رژیم درمانی و غذایی توصیه شده نقش مؤثری در پیشگیری و کنترل بیماری دیابت دارد (میسترس و همکاران، 2024).
یکی از مهمترین درمانهایی که امروزه در روانشناسی سلامت و خصوصاً درمورد مبتلایان به بیماری دیابت از آن بهره گرفته میشود، درمان پذیرش و تعهد است (عیسیزاده و همکاران، 2022). در پژوهشهای گوناگونی از جمله پژوهشهای عیسیزاده، صفاری نیا، علی اکبری دهکردی و علیپور (2024)، سلیمانی، لیل آبادی و جعفری روشن (1402)، سلطانیان، رحیمیان بوگر و طالع پسند (1401)، آب روشن، مکوند حسینی، ستوده اصل و صباحی (1401) و گلستانی، خلعتبری، ناصحی و قربان شیرودی (1401) نشاندادهشده است که درمان پذیرش و تعهد نسبت به درمانهای ذهنآگاهی، درمان امیدمحور، مداخله سبک زندگی ارتقادهنده سلامت، رفتاردرمانی عقلانی هیجانی و درمان شناختی – رفتاری در خصوص بهبود شاخصهای کیفیت زندگی و سلامت مبتلایان به دیابت نوع 2 اثربخشتر بوده است و این نکته دلیلی بر انتخاب این درمان در پژوهش حاضر بود.
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، یکی از درمانهای موج سوم رفتاردرمانی است که توسط استیون هیز[11] و همکارانش از ابتدای دهۀ 1980 معرفی شد (به نقل از رایت، گراهام، هوگتون، گیگلیری و بری[12]، 2023). این روش ریشه در نظریۀ فلسفی عمیق دارد که زمینهگرایی عملکردی خوانده میشود که چگونگی ایجاد رنج توسط ذهن انسان و روشهای بیفایده مقابله با آن را تبیین میکند (جاهدی و بدری گرگری، 1402). مولفههای اصلی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد عبارتاند از: پذیرش[13]، گسلش[14]، خود به عنوان زمینه[15]، ارتباط با زمان حال[16]، ارزشها[17] و تعهد[18] (گونچالوس[19]، 2023). تمرکز درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر افزایش انعطافپذیری روانی[20] در حضور علائم روانپریشی است. انعطافپذیریروانی، به عنوان تمایل مداوم برای تجربه کامل احساسات، افکار و خاطرات، هدایت هدفمند توجه و مشارکت در الگوهای رفتاری معنادار، سالم و ارزشمند تعریف شده است (رویز، لوسیانو و سوارز فالکون[21]، 2023). افزایش انعطافپذیری روانی فرد را قادر میسازد تا به تجارب و موقعیتهای چالش برانگیز به شیوهای انعطافپذیرتر پاسخ دهد و در نتیجه باعث کاهش علائم و افزایش کیفیت زندگی شود (رایت و همکاران، 2023). در این راستا، فراتحلیلهایی جهت بررسی تأثیر درمان پذیرش و تعهد بر مبتلایان به دیابت نوع 2 توسط ساکاموتو[22] و همکاران (2022) و وانگ، چنگ، گو و زو[23] (2022) انجام شد که هیچ یک از این پژوهشها به ابعاد روانی-اجتماعی اشاره نداشتهاند و صرفاً به ابعاد زیستی و روانی پرداختهاند؛ همچنین در پژوهشهای گوناگون میزان اثربخشی این درمان در رابطه با مبتلایان به دیابت نوع 2، متفاوت بوده است و این موارد اهمیت پژوهش حاضر را دوچندان کرده است.
یکپارچهسازی پژوهشهای انجام شده در خصوص اثربخشی درمان پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2 و نتیجهگیری کلی از تمامی آنها، فقط با انجام فراتحلیل[24] امکانپذیر است. فراتحلیل، روشی آماری است که بهجای یک فرضیه پژوهشی خاص، به ترکیب اندازه اثر[25]های حاصل از انجام پژوهشهای مختلف میپردازد؛ این روش به پژوهشگر امکان میدهد، فرضیهای را آزمایش کند که در مطالعات مختلف مطرح شده و مورد آزمایش قرارگرفته است، اما نتایج مختلف و متضادی را به دست داده است. فراتحلیل به پژوهشگران امکان میدهد که یافتههای حاصل از انواع مطالعات منتشرشده درباره یک پرسش پژوهشی خاص را تحلیل کنند (هوویت و کرامر[26]، 2010). همچنین بررسی پیشینه پژوهشی نشانداد که در داخل کشور تاکنون فراتحلیلی که به بررسی تأثیر مداخلات مبتنی بر پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2 بپردازد، انجام نشده است و فراتحلیلهای انجام شده در خارج از کشور نیز محدود میباشند. باتوجهبه مبانی نظری و تجربی بحث شده، هدف از انجام این پژوهش آن است که با بهرهگیری از فراتحلیل، ضمن حل تناقضهای احتمالی، اندازه اثر ترکیبی تأثیر مداخلات مبتنی بر پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی - اجتماعی در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در ایران را تعیین نماید؛ بنابراین، مسئله اصلی پژوهش حاضر عبارت است از اینکه اندازه اثر درمان پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2، چه میزان است؟
روش
در پژوهش حاضر، باتوجه به هدف پژوهش از روش فراتحلیل استفاده شده است. فراتحلیلها نیز ممکن است، مانند هر نوع مطالعه دیگر به شکلی ضعیف طراحی و اجرا شوند؛ لذا، دستورالعملهای خاصی برای چگونگی گزارش چنین مطالعاتی در نظر گرفته شده است. بیانیه PRISMA [27] یکی از تازهترین پیشرفتها برای بهبود گزارش مطالعات مرور نظاممند است (به نقل از غفوری، طاهری، مردی، سرافراز و نگارنده، 1394). چکلیست PRISMA شامل 27 آیتم مرتبط با محتوای یک مرور نظاممند و فراتحلیل بوده و مشتمل بر چکیده، روشها، نتایج، بحث و منابع مالی است. منظور از استفاده از چکلیستهایی نظیر PRISMA، بهبود بخشیدن به کیفیت گزارش یک مرور نظاممند است. این نوع مرورها، شفافیت قابلتوجهی را در فرآیند انتخاب مقاله به وجود میآورند (السمن[28] و همکاران، 2024). در پژوهش حاضر، نویسندگان جهت تکمیل هریک از بخشهای پژوهش از بیانیه PRISMA بهره برده و مطابق با آن عمل نمودهاند.
در فراتحلیل اصل اساسی، عبارت است از محاسبه اندازه اثر برای پژوهشهای مجزا و برگرداندن آنها به یک ماتریس مشترک (عمومی) و درنهایت ترکیب آنها برای دستیابی به میانگین تأثیر هوویت و کرامر، 1388. اندازه اثر، نشاندهنده میزان یا درجه حضور پدیدهای در جامعه است و هرچه اندازه اثر بزرگتر باشد، درجه حضور آن پدیده بیشتر است. حجم اثر، مفهوم اصلی در فراتحلیل است و مقدار رابطه میان یک متغیر و متغیر دیگر را به شیوه استاندارد نشان میدهد؛ همچنین کوهن[29] (1988)، اندازه اثر 0/0 تا 2/0 را کوچک، 2/0 تا 5/0 را متوسط و 5/0 تا 8/0 را قوی و بزرگتر از 8/0 را بسیار قوی میدانست (به نقل از هوویت و کرامر، 1388).
در پژوهش حاضر، جامعه آماری شامل کلیه پژوهشهای انجام شده بین سالهای 1392 تا 1402 به تعداد 86 پژوهش بود که اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد را بر جنبههای گوناگون ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2 بررسی کرده بودند. با جستجو در مجلات مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت و درمان (وزارتین) پژوهشهای مناسب برای اجرای این تحقیق مشخص شدند. پایگاههای علمی جستجوی این پژوهش شامل پورتال جامع علومانسانی[30]، بانک اطلاعات نشریات[31]، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی[32]، پایگاه مجلات تخصصی نور[33] و پایگاه اطلاعاتی جهان اسلام[34] است. واژههای جستجو نیز شامل درمان پذیرش و تعهد (اکت)، دیابت نوع 2 و مبتلایان به دیابت بود تا پژوهشگران بتوانند با ریزبینی همه متغیرهای وابسته مرتبط با ابعاد روانی-اجتماعی را که در مبتلایان به دیابت تحتتأثیر متغیر مستقل (درمان پذیرش و تعهد) قرارگرفته اند را بررسی نمایند. همچنین، به منظور دستهبندی دقیقتر متغیرهای وابسته، متغیرها به دو گروه ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی و ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی تقسیم شدند. شایان ذکر است که تنها منابع فارسی زبان منتشر شده در پایگاههای اطلاعاتی ایران وارد پژوهش شده و بررسی گشتند.
ملاکهای ورود به پژوهش عبارت بودند از: 1- پژوهشهایی با موضوع اثربخشی درمان پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2؛ 2- پژوهشهایی از نوع آزمایشی و نیمهآزمایشی؛ 3- پژوهشهای دارای آماره میانگین و انحراف معیار در گروه آزمایش و کنترل و در زمان پیشآزمون و پسآزمون؛ 4- پژوهشهای بهرهمند از ابزارهای معتبر و استاندارد؛ 5- پژوهشهای فارسیزبان منتشر شده در مجلات مورد تأیید وزارتین؛ 6- پژوهشهایی که در ایران انجامگرفته باشد؛ 7- پژوهشهای انجامگرفته در بازه زمانی 1392 تا آذرماه 1402. ملاکهای خروج از پژوهش با در نظر گرفتن شرایط روششناختی پژوهشها عبارت بودند از: 1- پژوهشهایی که اثربخشی درمان پذیرش و تعهد را در سایر جوامع آماری میسنجند؛ 2- پژوهشهایی که بهصورت توصیفی، موردی و کیفی بودند؛ 3- پژوهشهای فاقد انتشار نتایج پژوهشی؛ 4- پژوهشهایی که در خارج از بازه زمانی و یا در خارج از ایران به انجام رسیده بود؛ 5- پژوهشهایی که تکراری بوده و یا فاقد اطلاعات آماری موردنیاز پژوهشگران بودند؛ 6- پژوهشهایی که جامعه آماری و نمونه آنها صرفاً شامل مبتلایان به دیابت بود و نوع دیابت مشخص نشده بود.
همچنین جهت ورود کارآزماییهای کنترل شده[35] ارزیابی کیفی صورت گرفت. این ارزیابی با استفاده از مقیاس کیفیت گزارش کارآزماییهای بالینی تصادفی شده جداد[36] (1996) صورت گرفت. این مقیاس که به طور گستردهای برای ارزیابی کیفیت روششناختی کارآزماییهای بالینی تصادفی استفاده میشود، از 11 گویه تشکیل شده است: (الف) آیا مطالعه بهصورت تصادفی طراحی شده است؟ (تصادفی بودن 1 نمره و توضیح در مورد روش آن 1 نمره)؛ (ب) آیا مطالعه بهصورت دوسوکور طراحی شده است؟ (ذکر کلمه دوسویه کور در مطالعه 1 نمره و کور بودن روند مطالعه به معنی اینکه فرد مشارکتکننده و کسی که اطلاعات را جمعآوری و تحلیل میکند، هر دو نباید از تخصیص تصادفی شرکتکنندگان در گروهها اطلاع داشته باشند، 1 نمره)؛ (ج) توضیحی در مورد انصراف از ادامه پژوهش وجود دارد؟؛ (د) آیا اهداف مطالعه تعریف شده است؟ (ه) آیا معیارهای نتیجه بهوضوح تعریف شده است؟؛ (و) آیا توصیف روشنی از معیارهای ورود و خروج وجود دارد؟؛ (ز) آیا حجم نمونه مناسب و موجه است؟؛ (ح) آیا توضیح واضحی از نوع مداخله وجود دارد؟ (ط) آیا حداقل یک گروه کنترل وجود دارد؟، (ی) آیا روش مورداستفاده برای ارزیابی اثرات نامطلوب شرح داده شده است؟؛ (ک) آیا روشهای تجزیهوتحلیل آماری شرح داده شده است؟ همه گویهها به جز مورد الف و ب دارای 1 نمره هستند و حداکثر امتیاز ممکن 13 (مورد الف و ب دارای دو امتیاز) میباشد. مقالاتی که بیش از 9 امتیاز یا بیشتر به دست آورده بودند بهعنوان "خوب" شناسایی میشوند (به نقل از آن[37]، 2020). نمرهگذاری مقالات در مطالعه حاضر توسط نویسندگان که متخصصان حوزه روانشناسی سلامت هستند، صورت گرفت و تنها پژوهشهایی که نمره 9 و بالاتر از آن را کسب نمودند به پژوهش حاضر وارد شدند.
شایان ذکر است که بازه زمانی پژوهشهای تأیید شده از سال 1392 تا آذر ماه 1402 بود؛ همچنین، گزارش آنها بر اساس تقدم زمانی آمده است تا فرایند پژوهش آسان گردد. فرایند نمونهگیری در چکلیست PRISMA گزارش شده است. همچنین مراحل پژوهش طبق مراحل فراتحلیل هوویت و کرامر (2010) انجام شد که این مراحل به شرح مقابل است: 1- مشخص کردن موضوع و متغیرهای پژوهش؛ 2- جستجو در پایگاههای علمی؛ 3- مطالعه و بررسی پژوهشها و دستهبندی متغیرها؛ 4- محاسبه اندازه اثر برای هر متغیر؛ 5- محاسبه اندازه اثر برای هر پژوهش (از طریق محاسبه تفاضل بین میانگین گروه آزمایش و میانگین گروه کنترل تقسیم بر انحراف استاندارد نمرههای ترکیب شده)؛ 6- تلفیق اندازه اثر پژوهشها؛ 7- مقایسه اندازههای اثر پژوهشها با ویژگی و متغیرهای مختلف.
|
مرحله شناسایی |
|
مرحله واجد شرایط بودن |
|
تعداد مقالات بدستآمده طی جستجوی پایگاه دادههای داخل کشور (86 مقاله) |
|
کل مقالات وارد شده به فراتحلیل (30 مقاله) |
|
مقالات واجد شرایط (36 مقاله) |
|
عدم ارائه اطلاعات مورد نیاز (6 مقاله) |
|
مقالات حذف شده براساس معیارهای ورود و خروج (24 مقاله) |
|
مقالات جمع آوری شده پس از حذف موارد تکراری (60 مقاله) |
|
مقالات وارد شده |
|
مرحله غربالگری |
نمودار 1. موارد ترجیحی در گزارش مقالههای منظم و فراتحلیل (PRISMA)
بر اساس نمودار 1 مقالات از پایگاههای اطلاعات داخل کشور استخراج شدند. پس از بررسی و بر اساس ملاکهای ورود و خروج 36 مقاله واجد شرایط این فراتحلیل بودند که فقط 30 مورد از آنها دارای اطلاعات مورد نیاز بوده و وارد پژوهش شدند که لیست آنها در جدول 1 به تفضیل گزارش شده است.
در این پژوهش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، متغیر مستقل و هر یک از متغیرهایی که در مبتلایان به دیابت بررسی شده است، متغیر وابسته هستند. در پژوهش حاضر، اندازه اثر کوهن متناسب با آنچه در پژوهش لنهارد و لنهارد[38] (2022) تأیید شده است و از طریق یک ماشین حساب آنلاین (https://www.psychometrica.de/effect_size.html)، جهت هریک از پژوهشها محاسبه شد. اندازه اثر از طریق محاسبه تفاضل بین میانگین گروه آزمایش و میانگین گروه کنترل تقسیم بر انحراف استاندارد نمرههای ترکیب شده محاسبه شد. برای این محاسبات به شاخصهای میانگین و انحراف استاندارد گروههای آزمایش و کنترل نیاز بود که در پژوهشها انعکاس داده شده بود. پس از محاسبه اندازه اثر هر پژوهش، میانگین اندازههای اثر به طور جداگانه توسط پژوهشگر از طریق فرمول (هوویت و کرامر، 2010)، محاسبه شد. این محاسبه برپایه نسخه 17 نرم افزار Stata انجام شد و شاخص های اندازه اثر d کوهن[39] و روش Glass' Δ مورد سنجش قرار گرفت.
یافتهها
مشخصات پژوهشهایی که قابلیت انجام فراتحلیل را داشتهاند در جدول 1 گزارش شده است. جدول 2 نیز حاوی تعداد اعضای گروه آزمایش و کنترل، میانگین و انحراف استاندارد گروههای آزمایش و کنترل، اندازه اثر هر متغیر، اندازه اثر هر پژوهش و میانگین اندازههای اثر مطالعات درمان پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی در مبتلایان به دیابت نوع 2 است.
جدول 1. مشخصات پژوهشهای مورد بررسی در فراتحلیل
|
کد |
عنوان |
پژوهشگر(ان) |
سال نشر |
نشریه |
حجم نمونه |
تعداد جلسات |
متغیرهای وابسته مورد بررسی |
|
1 |
تأثیر روش درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر میزان افسردگی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 |
حر، آقایی، عابدی و عطاری |
1392 |
تحقیقات علوم رفتاری |
30 |
8 |
افسردگی |
|
2 |
تأثیر درمان گروهی پذیرش و تعهد بر خودمراقبتی دیابت نوع 2 |
مکوند حسینی، رضایی و آزادی |
1393 |
روانشناسی بالینی |
24 |
10 |
خودمراقبتی |
|
3 |
اثربخشی گروهدرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر بهبود هموگلوبین گلیکوزیله و فعالیتهای خودمراقبتی در مبتلایان به دیابت نوع دو |
شایقیان، امیری، آگیلار وفایی و بشارت |
1394 |
روانشناسی معاصر |
100 |
10 |
فعالیتهای خودمراقبتی |
|
4 |
اثربخشی درمان پذیرش و تعهد (ACT) بر کاهش علائم افسردگی کارکنان مرد نظامی مبتلا به دیابت نوع 2 |
بستامی، گودرزی، دوران و تقوا |
1395 |
ابنسینا |
30 |
8 |
افسردگی |
|
5 |
اثربخشی درمان پذیرش و تعهد (ACT) بر افزایش کیفیت زندگی کارکنان مرد نظامی مبتلا به دیابت نوع 2 |
بستامی، گودرزی، دوران، دباغی و بستامی |
1395 |
پرستار و پزشک در رزم |
30 |
8 |
کیفیت زندگی |
|
6 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر علائم روانشناختی، سبکهای مقابلهای و کیفیت زندگی بیماران دیابتی نوع II |
بهروز، بوالی، حیدریزاده و فرهادی |
1395 |
سلامت و بهداشت |
16 |
8 |
علائم روانشناختی، سبکهای مقابلهای و کیفیت زندگی |
|
7 |
تعیین اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت زندگی مبتلایان به دیابت نوع دوم |
فتحی احمد سرانی، نشاط دوست، منشئی و نادی |
1395 |
آموزش بهداشت و ارتقای سلامت |
40 |
8 |
کیفیت زندگی |
|
8 |
اثربخشی درمان مبتنی بز پذیرش و تعهد بر سلامت روان بیماران مبتلا به دیابت نوع دو در شهر اصفهان |
حر و منشئی |
1396 |
دیابت و متابولیسم ایران |
30 |
8 |
سلامت روان |
|
9 |
تأثیر گروهدرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر میزان ضریب سختی و استرس ادراکشدة بیماران مبتلا به دیابت نوع دو |
موسوی و دشت بزرگی |
1396 |
آموزش بهداشت و ارتقای سلامت |
30 |
8 |
ضریب سختی و استرس ادراکشده |
|
10 |
بررسی اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر نشانگرهای روانشناختی (استرس، کیفیت زندگی و راهبردهای مقابلهای) در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 |
آقایوسفی، علیپور، رحیمی و عباسپور |
1396 |
دانشکده پزشکی اصفهان |
40 |
8 |
نشانگرهای روانشناختی (استرس، کیفیت زندگی و راهبردهای مقابلهای) |
|
11 |
کاربرد درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد جهت کنترل عواطف در بیماران دیابتی نوع 2 |
محزونی، مظاهری و نیکوفر |
1397 |
پرستاری دیابت زابل |
24 |
8 |
کنترل عواطف |
|
12 |
اثربخشی گروهدرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر انعطافپذیری روانشناختی و الگوهای ارتباطی خانواده بیماران مبتلا به دیابت نوع دو |
فعال، عاطف وحید، مددی طائمه، شعبان و امانی |
1398 |
روان پرستاری |
40 |
8 |
انعطافپذیری روانشناختی و الگوهای ارتباطی خانواده |
|
13 |
بررسی اثربخشی درمان پذیرش و تعهد بر سلامت روانشناختی و رضایت از زندگی در مبتلایان به دیابت نوع دو |
بیگدلی و دهقان |
1398 |
پژوهش توانبخشی در پرستاری |
30 |
8 |
سلامت روانشناختی و رضایت از زندگی |
|
14 |
اثربخشی گروهدرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر رفتارهای خودمراقبتی و رضایت از زندگی در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو |
حسننژاد، نجات و تو زنده جانی |
1398 |
مطالعات ناتوانی |
30 |
8 |
رفتارهای خودمراقبتی و رضایت از زندگی |
|
15 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (اکت) بر بهزیستی روانشناختی و تابآوری زنان دیابتی نوع 2 |
آل یاسین، داوودی و نعمتاللهی |
1398 |
دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد |
18 |
10 |
بهزیستی روانشناختی و تابآوری |
|
16 |
تأثیر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر باورهای مرتبط با سلامت بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 |
عبدالهی، حاتمی، مرادی منش و عسگری |
1398 |
تحقیقات علوم رفتاری |
30 |
8 |
باورهای مرتبط با سلامت |
|
17 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت زندگی و شاخصهای جسمانی بیماران مبتلا به دیابت |
قائد رحمتی و جبلعاملی |
1398 |
پرستاری دیابت زابل |
24 |
8 |
کیفیت زندگی |
|
18 |
اثر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر علائم روانشناختی، سبکهای مقابلهای و کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 |
حسین پورکوهشایی، حاجعلی زاده و کلهرنیاگلکار |
1399 |
طب پیشگیری |
40 |
9 |
علائم روانشناختی، سبکهای مقابلهای و کیفیت زندگی |
|
19 |
اثربخشی درمان مبتنی بر تعهد و پذیرش بر سطح قند خون ناشتا و خودکارآمدی در زنان مبتلا به دیابت نوع II |
محدث شکوری گنجوی، احدی، جمهری و خلعتبری |
1399 |
دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی |
30 |
8 |
خودکارآمدی |
|
20 |
بررسی تأثیر درمان گروهی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خودکارآمدی و هموگلوبین گلیکوزیلة بیماران مبتلا به دیابت نوع دو |
نصیری، امیدی، مظفری، موسوی و ساناز جوکار |
1399 |
فیض |
60 |
8 |
خودکارآمدی |
|
21 |
اثر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر امیدواری، تنظیم هیجان، کنترل قند خون و عملکرد اجتماعی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 |
صدر هاشمی، عسگری، مکوندی و سراج خرمی |
1400 |
سلامت اجتماعی |
60 |
9 |
امیدواری، تنظیم هیجان و عملکرد اجتماعی |
|
22 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت زندگی و بهزیستی روانشناختی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو |
مولوی، افشار زنجانی و حاجی علیزاده |
1400 |
طب پیشگیری |
40 |
8 |
کیفیت زندگی و بهزیستی روانشناختی |
|
23 |
اثربخشی گروهدرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد بر همجوشی شناختی و رفتارهای خودمدیریتی بیماران دیابتی |
لطفی، نخستین گلدوست، موسیزاده و کاظمی |
1400 |
پژوهش توانبخشی در پرستاری |
40 |
8 |
همجوشی شناختی و رفتارهای خودمدیریتی |
|
24 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر انعطافپذیری شناختی، استرس ادراک شده، کیفیت زندگی، تبعیت از درمان و شاخصهای زیستی (A1C) در بیماران مبتلا از به دیابت نوع دو |
فنایی، زارع، رحمانیان و صفاری نیا |
1400 |
شناخت اجتماعی |
30 |
8 |
انعطافپذیری شناختی، استرس ادراک شده، کیفیت زندگی و تبعیت از درمان |
|
25 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خودمراقبتی و سرمایه روانشناختی بیماران مبتلا به دیابت |
سعیدی، جبلعاملی، گرجی و ابراهیمی |
1400 |
پرستاری دیابت زابل |
30 |
8 |
خودمراقبتی و سرمایه روانشناختی |
|
26 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر امید به زندگی و پیروی از دستورات پزشک در بیماران دیابتی نوع دوم |
نیک روی، حسنزاده و حیدری |
1401 |
سلامت جامعه |
30 |
8 |
امید به زندگی و پیروی از دستورات پزشک |
|
27 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر تحمل پریشانی و انعطافپذیری شناختی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو |
دکانی، کاظم فخری و حسنزاده |
1401 |
خانواده و بهداشت |
30 |
8 |
تحمل پریشانی و انعطافپذیری شناختی |
|
28 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر اضطراب، افسردگی و شاخصهای چربی خون بیماران دیابتی نوع دو |
خسروانی، ثناگوی محرر، شیرازی و رضایی |
1401 |
مطالعات ناتوانی |
40 |
8 |
اضطراب، افسردگی |
|
29 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر پریشانی هیجانی و تعهد به درمان در بیماران دیابتی مبتلا به افسردگی |
هاشمی، فروزنده و حیدرپور |
1402 |
روانشناسی سلامت |
33 |
10 |
پریشانی هیجانی و تعهد به درمان |
|
30 |
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر مکان کنترل سلامت و پیروی از درمان در مردان و زنان مبتلا به دیابت نوع 2 |
گلستانی، خلعتبری، ناصحی و قربان شیرودی |
1402 |
دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد |
30 |
9 |
مکان کنترل سلامت و پیروی از درمان |
مطابق با جدول فوق، 30 پژوهش در مطالعه حاضر، مورد بررسی قرار گرفتهاند. در جدول فوق خصوصیات این پژوهشها از قبیل عنوان پژوهش، پژوهشگران، سال، نشریه، حجم نمونه، تعداد جلسات مداخله و متغیرهای وابسته ذکر شده است. همچنین در جدول 2، به اندازه اثر هریک از پژوهشها و میانگین آنها اشاره شدهاست؛ در این جدول ME متوسط میانگینهای گروه آزمایش در پیشآزمون و پسآزمون، MC متوسط میانگینهای گروه کنترل در پیشآزمون و پسآزمون، SE متوسط انحراف استانداردهای گروه آزمایش در پیشآزمون و پسآزمون، SC متوسط انحراف استاندارد گروه کنترل در پیشآزمون و پسآزمون را نشان میدهد. همچنین شایان ذکر است، که جهت بررسی اندازههای اثر از قدرمطلق آنان بهره گرفته شد.
جدول 2. اندازه اثر هریک از پژوهشها و میانگین آنها
|
کد |
متغیر وابسته |
مؤلفه |
گروه |
|
آزمایش |
گروه |
|
کنترل |
اندازه اثر هر متغیر وابسته (d) |
میانگین اندازه اثر هر پژوهش (d) |
میانگین اندازه اثر کلیه پژوهشها |
|
|
|
|
N |
ME |
SE |
N |
MC |
SC |
|
|
|
|
1 |
افسردگی |
- |
15 |
53/25 |
79/7 |
15 |
06/32 |
78/4 |
010/1 |
010/1 |
|
|
2 |
خودمراقبتی |
- |
12 |
24/19 |
58/8 |
12 |
58/12 |
08/5 |
945/0 |
945/0 |
|
|
3 |
فعالیتهای خودمراقبتی |
- |
50 |
33/70 |
045/3 |
50 |
57/69 |
60/2 |
268/0 |
268/0 |
|
|
4 |
افسردگی |
- |
15 |
83/13 |
083/1 |
15 |
50/16 |
34/1 |
191/2 |
191/2 |
|
|
5 |
کیفیت زندگی |
- |
15 |
97/34 |
353/5 |
15 |
25/23 |
316/5 |
197/2 |
197/2 |
|
|
6 |
علائم روانشناختی |
- |
8 |
00/40 |
875/4 |
8 |
625/44 |
675/6 |
791/0 |
|
|
|
|
|
سبک مقابله مسئله مدار |
8 |
125/34 |
35/8 |
8 |
315/27 |
267/7 |
87/0 |
|
|
|
|
سبکهای مقابلهای |
سبک مقابله هیجانمدار |
8 |
312/30 |
311/8 |
8 |
835/31 |
648/5 |
214/0 |
748/0 |
|
|
|
|
سبک مقابله اجتنابی |
8 |
02/31 |
586/5 |
8 |
437/35 |
747/3 |
929/0 |
|
|
|
|
کیفیت زندگی |
- |
8 |
15/151 |
6925/10 |
8 |
70/139 |
585/13 |
937/0 |
|
|
|
7 |
کیفیت زندگی |
- |
20 |
925/29 |
525/5 |
20 |
425/28 |
37/5 |
275/0 |
275/0 |
|
|
8 |
سلامت روان |
- |
15 |
095/15 |
955/3 |
15 |
095/17 |
505/4 |
472/0 |
472/0 |
|
|
9 |
ضریب سختی |
- |
15 |
36/123 |
145/12 |
15 |
095/81 |
485/10 |
844/2 |
647/1 |
|
|
|
استرس ادراکشده |
- |
15 |
13/39 |
50/5 |
15 |
235/44 |
7.63 |
45/0 |
|
|
|
10 |
|
استرس |
20 |
80/24 |
77/13 |
20 |
60/30 |
945/12 |
434/0 |
|
|
|
|
|
کیفیت زندگی |
20 |
60/167 |
045/26 |
20 |
375/151 |
48/33 |
541/0 |
|
|
|
|
نشانگرهای روانشناختی |
راهبرد مقابلهای مسئله مدار |
20 |
625/36 |
40/4 |
20 |
25/36 |
505/3 |
094/0 |
385/0 |
|
|
|
|
راهبرد مقابلهای هیجانمدار |
20 |
175/37 |
825/5 |
20 |
45/34 |
745/5 |
471/0 |
|
|
|
11 |
کنترل عواطف |
- |
12 |
83/167 |
42/6 |
12 |
875/177 |
625/7 |
425/1 |
425/1 |
|
|
12 |
انعطافپذیری روانشناختی |
- |
20 |
73/102 |
66/5 |
20 |
67/96 |
85/7 |
886/0 |
|
|
|
|
|
ارتباط سازنده متقابل |
20 |
80/28 |
19/3 |
20 |
37/25 |
70/2 |
161/1 |
|
|
|
|
الگوهای ارتباطی خانواده |
ارتباط کنارهگیر / توقع |
20 |
80/7 |
37/2 |
20 |
865/10 |
815/2 |
178/1 |
948/0 |
|
|
|
|
ارتباط اجتنابی متقابل |
20 |
435/10 |
47/1 |
20 |
70/11 |
775/2 |
57/0 |
|
|
|
13 |
سلامت روانشناختی |
- |
15 |
84/1 |
2535/0 |
15 |
615/2 |
4165/0 |
248/2 |
496/1 |
|
|
|
رضایت از زندگی |
- |
15 |
115/16 |
075/5 |
15 |
61/12 |
31/4 |
744/0 |
|
|
|
14 |
رفتارهای خودمراقبتی |
- |
15 |
5/25 |
71/5 |
15 |
635/24 |
335/6 |
143/0 |
456/0 |
178/1 |
|
|
رضایت از زندگی |
- |
15 |
60/15 |
845/3 |
15 |
70/12 |
685/3 |
77/0 |
|
|
|
15 |
بهزیستی روانشناختی |
- |
9 |
39/290 |
955/28 |
9 |
61/274 |
695/34 |
494/0 |
408/0 |
|
|
|
تابآوری |
- |
9 |
355/54 |
215/11 |
9 |
945/50 |
85/9 |
323/0 |
|
|
|
16 |
باورهای مرتبط با سلامت |
- |
15 |
44/46 |
565/8 |
15 |
635/43 |
67/9 |
307/0 |
307/0 |
|
|
17 |
کیفیت زندگی |
سلامت جسمانی |
12 |
915/20 |
92/3 |
12 |
75/17 |
35/3 |
868/0 |
781/0 |
|
|
|
|
سلامت روانی |
12 |
245/41 |
71/3 |
12 |
83/37 |
89/5 |
694/0 |
|
|
|
18 |
علائم روانشناختی |
استرس |
20 |
85/17 |
995/1 |
20 |
975/21 |
135/2 |
996/1 |
|
|
|
|
|
اضطراب |
20 |
275/14 |
97/0 |
20 |
35/17 |
21/1 |
804/2 |
|
|
|
|
|
افسردگی |
20 |
05/18 |
37/1 |
20 |
35/22 |
325/1 |
191/3 |
|
|
|
|
سبکهای مقابلهای |
مسئله مدار |
20 |
20/18 |
31/1 |
20 |
60/13 |
37/1 |
432/3 |
227/3 |
|
|
|
|
هیجانمدار |
20 |
525/18 |
50/1 |
20 |
225/23 |
105/2 |
572/2 |
|
|
|
|
کیفیت زندگی |
- |
20 |
175/34 |
155/2 |
20 |
875/23 |
65/1 |
367/5 |
|
|
|
19 |
خودکارآمدی |
- |
15 |
73/50 |
495/6 |
15 |
42/25 |
275/5 |
278/4 |
278/4 |
|
|
20 |
خودکارآمدی |
- |
30 |
83/106 |
765/8 |
30 |
745/85 |
875/6 |
766/2 |
766/2 |
|
|
21 |
امیدواری |
- |
30 |
80/35 |
35/7 |
30 |
90/30 |
05/6 |
728/0 |
|
|
|
|
تنظیم |
مثبت |
30 |
95/90 |
25/15 |
30 |
00/86 |
85/12 |
351/0 |
573/0 |
|
|
|
هیجان |
منفی |
30 |
15/40 |
50/8 |
30 |
50/45 |
30/9 |
601/0 |
|
|
|
|
عملکرد اجتماعی |
- |
30 |
70/65 |
15/9 |
30 |
25/60 |
60/8 |
614/0 |
|
|
|
22 |
کیفیت زندگی |
- |
20 |
45/63 |
34/6 |
20 |
225/60 |
565/4 |
584/0 |
578/0 |
|
|
|
بهزیستی روانشناختی |
- |
20 |
45/33 |
565/3 |
20 |
225/31 |
18/4 |
573/0 |
|
|
|
23 |
همجوشی شناختی و |
- |
20 |
175/19 |
7185/3 |
20 |
175/20 |
26/3 |
286/0 |
|
|
|
|
رفتارهای خودمدیریتی |
- |
20 |
21/47 |
36/7 |
20 |
95/45 |
979/6 |
176/0 |
231/0 |
|
|
24 |
انعطافپذیری شناختی |
- |
15 |
665/76 |
74/19 |
15 |
465/67 |
315/16 |
508/0 |
|
|
|
|
استرس ادراک شده |
- |
15 |
80/28 |
84/6 |
15 |
865/29 |
285/8 |
14/0 |
294/0 |
|
|
|
کیفیت زندگی |
- |
15 |
135/48 |
56/15 |
15 |
795/44 |
225/14 |
224/0 |
|
|
|
|
تبعیت از درمان |
- |
15 |
495/99 |
06/30 |
15 |
965/90 |
39/25 |
307/0 |
|
|
|
25 |
خودمراقبتی |
- |
15 |
46/9 |
82/4 |
15 |
73/8 |
82/4 |
151/0 |
836/1 |
|
|
|
سرمایه روانشناختی |
- |
15 |
20/15 |
57/2 |
15 |
15/6 |
57/2 |
521/3 |
|
|
|
26 |
امید به زندگی |
- |
15 |
70/62 |
965/3 |
15 |
695/57 |
89/4 |
124/1 |
557/1 |
|
|
|
پیروی از دستورات پزشک |
- |
15 |
895/17 |
155/3 |
15 |
765/12 |
825/1 |
99/1 |
|
|
|
27 |
تحمل پریشانی |
- |
15 |
63/37 |
75/7 |
15 |
765/28 |
285/7 |
179/1 |
|
|
|
|
انعطافپذیری شناختی |
- |
15 |
30/74 |
14/8 |
15 |
70/59 |
18/8 |
667/1 |
423/1 |
|
|
28 |
اضطراب |
- |
20 |
055/56 |
112/7 |
20 |
00/32 |
429/8 |
085/3 |
572/1 |
|
|
|
افسردگی |
- |
20 |
35/31 |
713/8 |
20 |
74/30 |
703/11 |
059/0 |
|
|
|
29 |
پریشانی هیجانی |
- |
17 |
435/21 |
635/4 |
16 |
775/23 |
345/5 |
469/0 |
513/0 |
|
|
|
تعهد به درمان |
- |
17 |
965/4 |
27/1 |
16 |
62/5 |
065/1 |
557/0 |
|
|
|
30 |
مکان کنترل |
درونی |
15 |
235/20 |
88/5 |
15 |
215/17 |
68/4 |
568/0 |
548/0 |
|
|
|
سلامت |
بیرونی |
15 |
435/34 |
03/7 |
15 |
035/38 |
505/7 |
495/0 |
|
|
|
|
پیروی از درمان |
- |
15 |
935/38 |
015/8 |
15 |
33/34 |
79/7 |
583/0 |
|
355/35 = εd |
در جدول فوق (شماره 2)، اندازه اثر همه متغیرهای هر 30 پژوهش بررسی شده و سپس اندازه اثر هریک از پژوهشها به صورت تفکیکشده بررسی شده است. همچنین در مرحله بعد، پژوهشگران میانگین اندازه اثر هر 30 پژوهش را محاسبه نمودند و دریافتند که اندازه اثر کلی اثربخشی رویکرد درمان پذیرش و تعهد در این فراتحلیل برابر با 178/1 میباشد. با توجه به این که کوهن (1988)، اندازه اثر 0 تا 2/0 را کوچک، 2/0 تا 5/0 را متوسط و 5/0 تا 8/0 را قوی و بزرگتر از 8/0 را بسیار قوی میدانست (به نقل از هوویت و کرامر، 1388)؛ اندازه اثر 178/1 اندازه اثری بسیار قوی است. همچنین، از میان پژوهشهای بررسی شده، 9 پژوهش دارای اندازه اثر متوسط، 6 پژوهش دارای اندازه اثر قوی و 15 پژوهش دارای اندازه اثر بسیار قوی میباشند. به عبارت دیگر، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2، درمانی بسیار مفید و اثربخش میباشد.
بهمنظور تفسیر بهتر و جامعتر، محققین میانگین اندازه اثر دستههای ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی و ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی را به طور مجزا محاسبه کردند که در جدول 3، به آنها اشاره شده است.
جدول 3. میانگین اندازه اثر هر دسته
|
دسته |
متغیر |
کد مقاله |
اندازه اثر متغیر |
میانگین اندازه اثر دسته |
|
|
افسردگی |
1 |
010/1 |
|
|
|
|
4 |
191/2 |
|
|
|
|
28 |
059/0 |
|
|
|
استرس ادراک شده |
9 |
450/0 |
|
|
|
|
24 |
140/0 |
|
|
|
نشانگرها و علائم روانشناختی |
10 |
385/0 |
|
|
|
|
6 |
791/0 |
|
|
|
|
18 |
663/2 |
|
|
|
کنترل عواطف |
11 |
425/1 |
|
|
|
انعطافپذیری روانشناختی |
12 |
886/0 |
|
|
|
سبکهای مقابلهای |
6 |
671/0 |
|
|
|
|
18 |
002/3 |
|
|
|
سلامت روان (روانشناختی) |
8 |
472/0 |
|
|
|
|
13 |
248/2 |
|
|
|
ضریب سختی |
9 |
844/2 |
|
|
|
رضایت از زندگی |
13 |
744/0 |
|
|
|
|
14 |
770/0 |
|
|
|
بهزیستی روانشناختی |
15 |
494/0 |
|
|
|
تابآوری |
15 |
323/0 |
|
|
|
خودکارآمدی |
19 |
278/4 |
|
|
|
|
20 |
766/2 |
|
|
|
تنظیم هیجان (مثبت و منفی) |
21 |
476/0 |
|
|
|
سرمایه روانشناختی |
25 |
521/3 |
|
|
ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز |
تحمل پریشانی |
27 |
179/1 |
187/1 |
|
روانشناختی |
اضطراب |
28 |
085/3 |
|
|
|
پریشانی هیجانی |
29 |
469/0 |
|
|
|
همجوشی شناختی |
23 |
286/0 |
|
|
|
امیدواری |
21 |
728/0 |
|
|
|
امید به زندگی |
26 |
124/1 |
|
|
|
|
5 |
197/2 |
|
|
|
|
6 |
937/0 |
|
|
|
|
7 |
275/0 |
|
|
|
کیفیت زندگی |
17 |
781/0 |
|
|
|
|
18 |
367/5 |
|
|
|
|
22 |
584/0 |
|
|
|
|
24 |
224/0 |
|
|
|
باورهای مرتبط با سلامت |
16 |
307/0 |
|
|
|
تبعیت و پیروی از درمان |
24 |
307/0 |
|
|
|
|
30 |
583/0 |
|
|
|
پیروی از دستورات پزشک |
26 |
990/1 |
|
|
|
تعهد به درمان |
29 |
557/0 |
|
|
|
مکان کنترل سلامت (درونی و بیرونی) |
30 |
531/0 |
|
|
|
|
2 |
945/0 |
|
|
|
خودمراقبتی |
3 |
268/0 |
|
|
|
|
14 |
143/0 |
|
|
|
|
25 |
151/0 |
|
|
|
رفتارهای خودمدیریتی |
23 |
176/0 |
803/55 = εd |
|
ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز |
الگوهای ارتباطی خانواده (سازنده، کنارهگیر و اجتنابی) |
12 |
969/0 |
791/0 |
|
اجتماعی |
عملکرد اجتماعی |
21 |
614/0 |
|
باتوجهبه تنوع متغیرهای موجود در پژوهشهای مورد بررسی، محققین پژوهش حاضر، اقدام به دستهبندی متغیرها نمودند تا دادهها منسجمتر شده و میزان اثربخشی درمان پذیرش و تعهد بر مبتلایان به دیابت نوع 2 را در ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی و ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی به طور مجزا مقایسه کنند. مطابق با جدول فوق، میزان اثربخشی درمان پذیرش و تعهد بر مبتلایان به دیابت نوع 2 در ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی (187/1 =d)، بسیار بیشتر از ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی (791/0 =d) بود. با توجه به این که کوهن (1988)، اندازه اثر 0 تا 2/0 را کوچک، 2/0 تا 5/0 را متوسط و 5/0 تا 8/0 را قوی و بزرگتر از 8/0 را بسیار قوی میدانست (به نقل از هوویت و کرامر، 1388)؛ اندازه اثر دسته ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی درحد بسیار قوی و اندازه اثر دسته ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی درحد قوی میباشد.
بحث و نتیجهگیری
فراتحلیل حاضر با هدف ترکیب مطالعات انجام شده در حوزه تأثیر درمان پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی در مبتلایان به دیابت نوع 2 انجام شد. نتیجه این پژوهش در راستای مسئله اصلی آن که میزان اندازه اثر درمان پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2 بود، نشان داد که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد تأثیر بسیاری در بهبود ابعاد روانی-اجتماعی مبتلایان به دیابت دارد. همچنین، یکی دیگر از نتایج پژوهش حاضر این است که تأثیر درمان پذیرش و تعهد در مبتلایان به دیابت نوع 2 بر متغیرهای مربوط به ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی بیشتر از ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی میباشد.
مطابق و همسو با یافتههای پژوهش حاضر، ساکاموتو و همکاران (2022) در نتیجه فراتحلیلی که در زمینه اثربخشی پذیرش و تعهد درمان برای افراد مبتلا به دیابت نوع 2 به انجام رسانیدند، دریافتند که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد میتواند هموگلوبین گلیکوزیله را کاهش داده و توانایی مراقبت از خود را افزایش داده و پذیرش بیماری را در بین افراد مبتلا به دیابت نوع 2 آسانتر سازد. علاوه براین، وانگ و همکاران (2022) در نتیجه فراتحلیلی که در زمینه تأثیر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خودمدیریتی در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 به انجام رسانیدند، دریافتند که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد موجب بهبود کنترل قند خون، پذیرش بیماری، خودکارآمدی اجتماعی و اضطراب میشود. بهعبارتدیگر؛ درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد برای بهبود بهزیستی روانشناختی و خودمدیریتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مفید میباشد. همچنین رایت و همکاران (2023) در نتیجه فراتحلیلی که در زمینه اثربخشی درمان پذیرش و تعهد بر مراقبین کودکان مبتلا به بیماریهای مزمن به انجام رسانیدند، دریافتند که این درمان در بهبود سلامت مراقبین کودکان مبتلا به بیماریهای مزمن مؤثر و مفید است و میتواند موجب افزایش خلق، اعتمادبهنفس، همجوشی شناختی و انعطافپذیری روانشناختی مراقبین شود، همچنین موجب افزایش بهزیستیروانشناختی آنان می شود. علاوهبرآن چه ذکر شد کونستانتینو[40] و همکاران (2023) در فراتحلیلی که در زمینه تأثیر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت زندگی و بهبود علائم در بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن به انجام رسانیدند، دریافتند که این درمان، یک درمان مؤثر است که منجر به بهبود کیفیت زندگی و علائم برای مبتلایان به بیماریهای مزمن مختلف میشود. همچنین نتایج فراتحلیلی که در زمینه تأثیر فرایندهای درمانی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر پریشانی در سرطان توسط فاوسون[41] و همکاران (2023) به انجام رسید، نشان داد که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد درمانی هدفمند جهت کاهش پریشانی روانی-اجتماعی در مبتلایان به سرطان میباشد.
در تبیین یافتههای پژوهش حاضر درخصوص اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی- اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی باید به فرایندهای حاکم بر درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد اشاره کرد. از جمله مهمترین تکنیکهای درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد تصریح ارزشها و اعمال متعهدانه میباشد (کونستانتینو و همکاران 2023). ترغیب بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 به شناسایی ارزشها و تعیین اهداف، اعمال و در نهایت تعهد به انجام اعمال در راستای دستیابی به اهداف و حرکت در مسیر ارزشها با وجود مشکلات باعث میشود تا ضمن تحقق اهداف و شادکامی، این گروه از بیماران از گیرکردن در دور باطلی از احساسات منفی از قبیل اضطراب، استرس، ناامیدی و افسردگی که به نوبه خود موجب تشدید مشکلات میشوند، رهایی یابند (عیسی زاده و همکاران، 2022). در جریان درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، افراد میآموزند که احساساتشان را بدون اجتناب بپذیرند و از محتوای آزاردهنده افکارشان با تمرکز آگاهانهتر بر فرایند تفکرشان، رهایی یابند و آن را به عمل مبتنی بر هدف مرتبط سازند (کیلیچ[42] و همکاران، 2023). افزایش پذیرش در مبتلایان به دیابت سبب میشود تا اهمیت بیشتری برای خود و سلامتی خود قایل شوند و رفتارهای خودمراقبتی را بهتر و بیشتر انجام دهند (ویجک[43] و همکاران، 2023؛ ساکاموتو و همکاران، 2022).
همچنین، با توجه به اینکه افراد مبتلا به دیابت نوع 2 خصوصا بیمارانی که پس از هر وعده غذایی ناچار به تزریق انسولین میباشند، از حضور در موقعیتهای اجتماعی اجتناب میورزند و از ارزیابی شدن توسط دیگران و برخوردهای ترحم آمیز اطرافیان بیزار هستند (میسترس و همکاران، 2024)؛ در خصوص تبیین یافتههای پژوهش حاضر مبنی بر اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی میتوان به این امر اشاره نمود که این درمان به افراد میآموزد، به جای اجتناب فکری و عملی از موقعیتهای اجتماعی، با افزایش پذیرش و انعطاف پذیری روانی و ذهنی در قبال تجارب اجتماعی و همچنین با ایجاد اهداف اجتماعی تر و تعهد به آنها، عملکرد اجتماعی خود را بهبود دهند (اشرفی، بحرینیان، حاجی عیلزاده و دلاور، 1399). در اصل پذیرش فعال و مؤثر افکار و احساسات، پرهیز از اجتناب، بازنگری در ارزشها و اهداف زندگی و درنهایت تعهد به اهداف اجتماعی را میتوان جزء عوامل اصلی مؤثر در این روش درمانی جهت ارتقای عملکرد اجتماعی دانست (صدرهاشمی، عسگری، مکوندی و سراج خرمی، 1400).
علاوه برآن چه ذکر شد، به نظر میرسد شناخت علت بیماری و پیدایش آگاهی نسبت به مسائل و مفاهیم مرتبط با بیماری باعث درک ماهیت بیماری، انطباق و سازش بهتر با دیابت میشود. احتمالاً توجه بیشتر به مسائل روانشناختی در قالب ششضلعی انعطافپذیری درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد در کنار آموزههای مختص دیابت میتواند بر اجتناب از افکار و موقعیت بیماری و پذیرش بهتر آن تأثیر بگذارد و بیماران را متعهد سازد تا در مسیر ارزشهای ضروری و مورد نیاز خود حرکت نموده و پایش بهتری نسبت به نیازها و وضعیت روانی و جسمی خود داشته باشند؛ همچنین، زیستن در زمان حال، توجه به خود بهعنوان زمینه باعث میشود فرد ارزیابی بهتری نسبت به نیازهای واقعی روانی و جسمی خود داشته باشد و فعالیتهای متعهدانهای را در راستای ارزشها و اهداف خود انجام دهد (سلطانیان و همکاران، 1401).
در نهایت میتوان بیان نمود که آن چه در درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد به آن تاکید میشود، عمل متعهدانه است که بیماران را ترغیب میکند تا به روشن کردن ارزشها، تعیین اهداف، پیش بینی موانع و در نهایت تعهد بر انجام اعمالی در راستای دستیابی به اهداف و حرکت در جهت ارزشها با وجود بیماری اقدام کنند تا تحقق اهداف، آنها را از گیر افتادن در حلقههایی از افکار و احساسات منفی رهایی بخشد که رهایی از این احساسات منفی موجب افزایش و بهبود ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی در مبتلایان به دیابت نوع 2 میشود. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد در مبتلایان به دیابت موجب می شود تا آنها اضطراب و استرس خود را دربرابر موقعیتهای اجتماعی بپذیرند و با انجام فعالیتها و رفتارهای متعهدانه درقبال روابط اجتماعی خود احساس مسئولیت بیشتری کرده و ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی شان بهبود یابد. علاوه براین، تاکیدی که این درمان بر پذیرش دارد موجب میگردد تا فرد مبتلا به دیابت بهجای تلاش جهت حذف عامل آسیبزا (کلیت بیماری دیابت) تلاش کند تا شناخت خود را تغییر داده و بیماری را بپذیرد، این امر از فشار روانی فرد کاسته و موجب بهبود وضعیت سلامت زیستی – روانی – اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2 میشود.
نتیجهگیری کلی و نهایی پژوهش حاضر، عبارت است از اینکه درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد درخصوص مبتلایان به دیابت نوع 2، درمانی بسیار مفید و کارآمد جهت بهبود ابعاد روانی-اجتماعی میباشد؛ همچنین این درمان درخصوص بهبود ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز روانشناختی نسبت به ابعاد روانی-اجتماعی با مؤلفهی بارز اجتماعی کارآمدتر میباشد.
از محدودیتهای پژوهش حاضر میتوان به ازدستدادن تعدادی از پژوهشها به دلیل عدم گزارش کامل شاخصهای آماری و عدم دسترسی پژوهشگران به مقالات خارجی و اختصاص یافتن پژوهش حاضر بر مبتلایان به دیابت نوع 2 اشاره کرد. پیشنهاد میشود در مطالعات بعدی، پژوهشهای خارجی نیز مورد بررسی قرار گرفته و وارد فراتحلیل شوند؛ همچنین این پژوهش میتواند در خصوص سایر انواع دیابت تکرار گردد. علاوه براین، با توجه به تعداد کمتر مقالات در حوزههای اجتماعی پیشنهاد میشود پژوهشگران به بررسی بیشتر متغیرهای اجتماعی در مبتلایان به دیابت بپردازند. از دیگر پیشنهادات پژوهش حاضر بهرهگیری از درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد جهت افزایش سلامت روانی - اجتماعی مبتلایان به دیابت نوع 2 میباشد. همچنین پیشنهاد میشود با توجه به اهمیت پژوهشهای فراتحلیل، پژوهشگران در گزارش پژوهش خود اطلاعات و شاخصهای آماری کافی در اختیار خوانندگان قرار دهند تا فراتحلیگران بتوانند از نتایج آن پژوهشها استفاده کنند.
تقدیر و تشکر
این مقاله از طرح پسادکتری دانشگاه سمنان با شماره قرارداد 21265 استخراج گردیده است. بدینوسیله نویسندگان از معاونت محترم پژوهش و فناوری دانشگاه سمنان تشکر و قدردانی مینمایند.
[1] . Chronic hyperglycemia
[2] . Microvascular
[3] . Macrovascular
[4] . Gawlik, Milewicz, Pawlica-Gosiewska, Trznadel-Morawska & Solnica
[5] . Infante
[6] . The Lancet
[7] . Liu
[8] . Meisters, Albers & Sezer
[9] . Jitmaneeroj
[10]. Khedr, El-Ashry, El-Sayed, Elkot & Mohamed Hussein
[11] . Steven Hayes
[12] . Wright, Graham, Houghton, Ghiglieri & Berry
[13] . Acceptance
[14] . Defusion
[15] . Self as content
[16] . Oresent moment
[17] . Values
[18] . Commitment
[19] . Gonçalves
[20] . Psychological Flexibility
[21] . Ruiz, Luciano & Suárez Falcón
[22] . Sakamoto
[23] . Wang, Cheng, Guo, Zhu
[24] . Meta analysis
[25] . Effect size
[26] . Howitt & Cramer
[27] .Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta Analysis
[28] . Elsman
[29] . Cohen
[30]. ensani.ir
[31] . Magiran
[32] . SID
[33]. Noormags
[34] . ISC
[35] . RCT
[36]. Jadad Scoring of Quality of Reports of Randomized Clinical Trials (JSQRRC)
[37] . An
[38] . Lenhard & Lenhard
[39] . Cohen's d Effect Size
[40] . Konstantinou
[41] . Fawson
[42]. Kılıç
[43]. Wijk
