نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار، گروه روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، تهران، ایران.
2 استاد، گروه روانشناسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه روانشناسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
4 استاد، گروه روانشناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Introduction: Electricity-saving behavior is one of the key ways to reduce electricity consumption. The purpose of this research was to create and validate educational content aimed at teaching electricity-saving behavior.
Method: This research utilized thematic analysis and adapted the findings to a local model. The first step involved reviewing articles published on scientific websites between 2010 and 2020 that were related to electricity-saving behavior. A total of 103 articles were included in the sample. In the second step, the findings from these articles were aligned with the elements of the model proposed by Abdivarmazan et al. (2018, 2019). The third step involved creating educational content that encompassed the extracted themes as well as the elements of the aforementioned model. The fourth step included assessing the validity of the educational content with the help of 28 experts in relevant fields. Finally, in the fifth step, the educational content was re-evaluated through interviews with six experts in education and social psychology.
Findings: The research findings included the identification of 422 foundational concepts, which were organized into 17 themes. Together, these themes contributed to the comprehensive concept of Electricity Saving Behavior. The educational content was developed and validated over the course of eight 90-minute sessions, with its validity confirmed by experts.
Conclusion: This program serves as a comprehensive resource and an effective tool for educating individuals about Electricity Saving Behavior.
کلیدواژهها English
مقدمه
مصرف برق در طول یک قرن اخیر و همراه با رشد صنعتی جوامع مختلف، افزایش چشمگیری داشته است. در ایران نیز آهنگ مصرف برق روند روبهرشدی دارد و بر اساس قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی که در تاریخ 21/01/1390 توسط مجلس شورای اسلامی ابلاغ گردیده است، کاهش آن به طرق مختلف در دستور کار وزارت نیرو است. در ایران غالباً برق با استفاده از نیروگاههای حرارتی تولید میشود (آمار تفصیلی صنعت برق ایران، 1400) و طبیعی است که مصرف بیشتر، تخریب زیستمحیطی بیشتری را در پی دارد. در مصرف برق رفتار مصرفکنندگان به عنوان عامل انسانی، نقش تعیینکننده دارد.
کاهش و بهینهسازی مصرف برق از ابعاد مختلفی حائز اهمیت است و با رفتار انسان ارتباط دارد (کریمی و صفارینیا، 1384). بنا بر عقیده پاتا و کاگلار[1] (2021) امروزه مشکلات زیستمحیطی از قبیل گرمایش جهانی و تهدید تنوع زیستی، مشکلاتی جهانی بوده و مهمترین دلایل مطالعات کاهش مصرف انرژی هستند. در این راستا برنامههای مختلف و مداخلات متنوعی تهیه و آزموده شدهاند. این مداخلات در یک نگاه وسیع به دو دسته قابلتقسیم هستند. دسته اول مداخلات پیامد[2] و دسته دوم مداخلات پیشایند[3] را شامل میشوند. (لی[4]، 2020 و آبراهامز و همکاران[5]، 2005).
مداخلات پیامد شامل بازخورد[6]، تقویتکنندهها[7] و جریمه[8] میشود. این مداخلات بر اساس دیدگاه رفتاری شکلگرفتهاند و فرض اساسی در این مداخلات آن است که پیامدهای مثبت و منفی رفتار، میتوانند فراوانی رفتار را تحت تأثیر قرار دهند (صفارینیا، 1384؛ لی، 2020).
در مطالعات مربوط به پیشایندها، هدف آن است که مداخلات، تعیینکنندههای بنیادین رفتار را تحت تأثیر قرار دهد. اقسام مداخلات پیشایند شامل تعهد[9]، هدفگذاری[10]، اطلاعات[11] و الگوسازی[12] (آبراهامز و همکاران، 2005)، یادآورها[13] و آموزش[14] (لی، 2020) است.
آموزش به عنوان یک عامل پیشایند که موضوع این پژوهش است، میتواند شامل اطلاعاتی عمومی درباره مشکلات مربوط به انرژی یا اطلاعات خاصی درباره راهحلهای ممکن از قبیل آگاهی درباره نحوه کاهش مصرف خانواده باشد (صفارینیا، 1384؛ هوری و همکاران[15]، 2013؛ ژانگ و همکاران[16]، 2018). از نظر کارپودوان و همکاران[17] (2012) و باستیدا و همکاران[18] (2019) آموزش مستقیم میتواند بر کاهش مصرف برق مؤثر باشد. استادن و همکاران[19] (2016) در توضیح سازوکار تأثیر ارائه اطلاعات بر رفتار، فرضیه نقص اطلاعات[20] را معرفی میکنند که بر اساس آن افزایش اطلاعات میتواند منجر به تغییر رفتار شود.
آموزش به عنوان یک مداخله نیازمند محتوای مناسب است و محتوای انتخابشده برای آموزش باید پوششدهنده نیازهای مخاطبین باشد تا بتوان انتظار داشت که هدف موردنظر را محقق نماید (صفارینیا، 1384)؛ اما متأسفانه اکثر محتواهای مورداستفاده با یک مشکل روبهرو هستند و آن نداشتن شناخت کافی از جامعه موردمطالعه و تأکید بر اقتباس ادبیات از سایر جوامع است. همچنین اکثر محتواهای آموزشی غالباً بر فرضیه نقص اطلاعات تأکید کرده و کوشیدهاند که با افزایش اطلاعات در نگرش و رفتار افراد تغییر ایجاد کنند (استادن و همکاران، 2016؛ هوری و همکاران، 2018 و باستیدا و همکاران، 2019). ضعف این محتواهای آموزشی نادیده گرفتن سازه مهم انگیزش است (وانگ و همکاران[21]، 2019 و عبدیورمزان و همکاران، 1399 و 1401).
از میان مدلهای نظری تبیینکننده رفتار صرفهجویی در مصرف برق میتوان به مدل پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) به عنوان یک مدل بومی اشاره کرد که تا حد قابلقبولی توانسته عوامل مؤثر در صرفهجویی برق را پوشش دهد. آنان در مدل خود با ترکیب مدلهای فعالسازی هنجارهای شخصی[22] (استیگ و دیگروت[23]، 2010) و مدل انگیزش خود تعیینگری[24] (دسی و رایان[25]، 1985) و افزودن یک رکن دیگر با عنوان نیاز اجتماعی به مصرف[26]، بیان کردهاند که هنجارهای شخصی بهصورت غیرمستقیم و از طریق میانجیگری متغیر انگیزش میتواند رفتار صرفهجویی برق را تحت تأثیر قرار دهد. هنجارهای شخصی، احساس التزام اخلاقی برای انجام یک رفتار خاص است؛ لذا فعالسازی هنجارهای شخصی به عنوان یک عامل اثرگذار در رفتار صرفهجویی برق، میتواند مطرح باشد (دیگروت و استیگ، 2010؛ وندر ورف[27] و همکاران، 2019؛ لی و همکاران، 2019). بر اساس مدل پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) انواع انگیزش نظیر انگیزش درونی[28]، انگیزش همانندسازیشده[29]، انگیزش درونفکنی شده[30] و انگیزش یکپارچه[31]، بیشترین میزان تبیین رفتار صرفهجویی برق را دارند. مطالعات دیگر نظیر (کارپودوان و همکاران، 2012 و وی و چونگ[32]، 2019) نیز چنین نتایجی را گزارش کردهاند. عبدیورمزان و همکاران (1401) بیان کردهاند که متغیر نیاز اجتماعی به مصرف نیز میتواند با میانجیگری انگیزش، پیشبینیکننده رفتار صرفهجویی برق باشد. از سوی دیگر بنا بر دیدگاه سندراک[33] (2002) و ترودل[34] (2019) چنانچه تصویر اجتماعی بهتری از افرادی که صرفهجویی برق را به عنوان یک رفتار جامعهپسند[35] انجام میدهند، ارائه شود، احتمال انجام آن رفتار افزایش پیدا میکند. این تصویر اجتماعی مثبت بهنوعی جایگاه بهتری برای افراد در سلسلهمراتب اجتماعی فراهم میکند (وایت و همکاران[36]، 2019) و میل به کسب این جایگاه یک انگیزه بنیادی است (اندرسون و همکاران[37]، 2015). تغییر در انگیزه کسب جایگاه هم میتواند در افزایش رفتار صرفهجویی برق مؤثر باشد (اوم و همکاران[38]، 2018).
در پژوهش حاضر کوشش شده است که با استفاده از مضامین و محتواهای مؤثر در صرفهجویی برق در منابع خارجی که مختصری از آن موردبحث قرار گرفت و مدل بومی پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) اقدام به ساخت و اعتبارسنجی یک محتوای آموزشی انگیزش-محور برای آموزش رفتار صرفهجویی برق شود.
روش
طرح پژوهش از نوع مطالعات کیفی بود. با استفاده از روش تحلیل مضمون[39] متون مرتبط، مواد خام ساخت برنامه تهیه شد و برای اعتباریابی نیز از روشهای تحلیل روایی محتوایی استفاده شد. جامعه موردمطالعه شامل تمام مقالاتی بود که در فاصله سالهای 2010 تا 2020 با موضوع صرفهجویی برق در پایگاههای علمی معتبر منتشر شده بودند. روش انجام این پژوهش دارای پنج گام بود که در ادامه توضیح داده میشود.
در گام اول، متون علمی مرتبط با عوامل روانشناختی مؤثر بر رفتار صرفهجویی برق، موردبررسی قرار گرفته و مضامین مهم آن شناسایی گردید. برای این کار با استفاده از کلیدواژههایی نظیر صرفهجویی برق، انگیزه صرفهجویی برق و مصرف برق و جایگاه اجتماعی، اقدام به جستجوی پایگاههای مختلف اطلاعاتی گردید و مقالات منتشرشده در فاصله سالهای 2010 تا 2020 دریافت و مطالعه شدند و مضامین مقالات، استخراج گردید. به منظور تسهیل در فرایند کدگذاری، مقالات بر اساس سال انتشار، عناوین، نام نویسندگان، هدف، روش، ابزار گردآوری دادهها، نوع پژوهش از لحاظ کمی یا کیفی بودن، نتایج بهدستآمده و تعداد گروه نمونه طبقهبندی شدند. گروه نهایی نمونه مقالات شامل 103 مقاله بود که ملاکهای ورود به پژوهش را داشتند.
در گام دوم مضامین استخراجشده به منظور هماهنگسازی با مقتضیات جامعه بومی با ارکان مدل پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) ترکیب شده و اقدام به تشکیل شبکه مضامین مربوط به رفتار صرفهجویی برق شد. منظور از مضمون، ویژگی و الگویی تکرارشونده در یک متن یا دادههای کیفی خاص است که نشاندهنده یک مفهوم معین باشد و منظور از شبکه مضامین، نقشهای است که شباهت به تارنما دارد و روابط و سازمان بین مفاهیم را نشان میدهد (بران و کلارک[40]، 2006؛ عابدی جعفری و همکاران، 1390 و کیا و فقیهی نژاد، 1397). در شبکه مضامین روابط به صورت گرافیکی نشان داده میشوند تا تصور رابطه سلسلهمراتبی بین عناصر از بین برود و وابستگی و ارتباط بین مضامین مورد تأکید بیشتر قرار گیرد؛ باید توجه داشت که این شبکه خود تحلیل نیست؛ بلکه صرفاً یک ابزار تحلیلی است (آترید-استرلینگ[41]، 2001).
در گام سوم، یک محتوای آموزشی هشت جلسهای با پوشش مضامین استخراجشده از مطالعات خارجی و ارکان مدل پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) آماده شد.
در گام چهارم، برنامه تهیهشده برای تعیین شاخص روایی محتوا[42] (والتز و باسل[43]، 1981) و ضریب نسبی روایی محتوا[44] (لاوشه[45]، 1975)، بهصورت مکتوب به 28 نفر از خبرگان حوزههای مرتبط ارسال شد تا توافق یا نبود توافق خود را نسبت به محتوای موجود در برنامه آموزشی اعلام نمایند. دلیل استفاده از شاخص روایی محتوا و ضریب نسبی روایی محتوا، سهولت محاسبه، قابلفهم بودن، تمرکز بر توافق و اجماع بود (پالیت و همکاران[46]، 2007). روش ارزشیابی مبتنی بر نظر خبرگان در پی پاسخگویی به این سؤال است که «آیا منتقد متخصص، برنامه را تائید میکند؟» در این روش نظر خبرگان بهصورت انتقادی موردنظر است (بازرگان، 1383). سؤال مهمی که در طول زمان اعتباریابی باید پاسخ داده شود این است که مطالب انتخابشده برای ورود به برنامه نهایی آموزشی تا چه حدی متناسب، مرتبط و مؤثر هستند. درعینحال حیطههای انتخابشده برای تشکیل محتوای آموزشی نهایی تا چه اندازه گویای تمامی ابعاد سازه موردبررسی هستند (اسپرول[47]، 2009). در جمعآوری نظرات خبرگان بر اساس روش پیشنهاد حاجیزاده و اصغری (1390) اقدام شد.
در گام پنجم، برای اعتبارسنجی بیشتر، محتوای آموزشی از طریق مصاحبه با 6 نفر از صاحبنظران در حوزه آموزش و روانشناسی اجتماعی موردبررسی قرار گرفت.
یافتهها
نتیجه بررسی 103 مقاله منتشرشده در خلال سالهای 2010 تا 2020 که در پایگاههای علمی معتبر منتشر شدهاند، 422 مفهوم پایه را نشان داد که در قالب 17 مضمون سازماندهنده طبقهبندیشده و همگی مضمون فراگیر صرفهجویی برق را شامل شدند. مضامین سازماندهنده شامل ارزشها، هنجارهای اجتماعی، جایگاه اجتماعی، کنترل رفتار ادراکشده، نگرش، هنجارهای ذهنی، متغیرهای جمعیتشناختی، عادات و رفتارهای گذشته، بازخورد، انگیزش، آگاهی از مشکل، آگاهی از پیامدها، قصد، اسناد مسئولیت، هنجارهای شخصی، عوامل بیرونی و آموزش بودند.
محتوای آموزش رفتار صرفهجویی برق با استفاده از شبکه مضامین استخراجشده و مدل پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401)، بهصورت زیر تدوین و ارائه گردید.
|
پایش میزان دانش فراگیران در خصوص رفتار صرفهجویی برق و افزایش اطلاعات آنان درباره میزان مصرف برق در کشور و مشکلات اقتصادی و زیستمحیطی ناشی از آن. |
|
|
ارائه آمار مصرف برق کشور و سهم مصرف خانگی و مقایسه مصرف کشور با سایر کشورهای جهان و تغییرات اقلیمی و زیستمحیطی و افزایش اطلاعات در خصوص راهها و روشهای مختلف صرفهجویی و میزان تأثیر صرفهجویی فرد. |
|
|
اجرای آزمون برای بررسی میزان رفتار صرفهجویی و آزمون انگیزش کاهش مصرف برق برای تغییر رفتار صرفهجویی؛ آموزش روشهای مختلف صرفهجویی برق؛ بررسی دیدگاههای شرکتکنندگان درباره عوامل مؤثر بر کاهش مصرف برق. |
|
|
آموزش مهارت خودپایی[48]. |
|
|
تهیه یک جدول ثبت رفتار مصرف برق؛ تکمیل کاربرگ خودپایی مصرف برق. |
|
|
روش ارائه میتواند شامل بارش ذهنی، فیلم، ارائه کلامی، بحث گروهی و یا اسلاید باشد. |
|
|
(کریمی و صفارینیا، 1384؛ استیگ و دیگروت، 2010؛ ژانگ و همکاران[49]، 2013؛ هوری و همکاران، 2013؛ ژانگ و همکاران[50]، 2018؛ ووگیاتزی و همکاران[51]، 2018؛ علی و همکاران[52]، 2019؛ پرت و اریکسون[53]، 2020). |
جدول 2. جلسه دوم
جدول 3. جلسه سوم
|
عنوان |
پرورش احساس مسئولیت در خصوص صرفهجویی برق |
|
افزایش اطلاعات فراگیران و ایجاد احساس مسئولیت در خصوص عواقب مصرف بیشازحد برق. |
|
|
افزایش احساس مسئولیت در خصوص تأثیرات مصرف زیاد برق در اقتصاد، محیطزیست و نسلهای آینده با تأکید بر مسئولیت فردی؛ تأکید بر آزادی افراد و پذیرش مسئولیت کارهای شخصی، ایجاد الگوی ریاکاری به منظور القای احساس ناهماهنگی شناختی. |
|
|
نمایش تربیتی[54]؛ بحث و تبادلنظر در خصوص مسئولیت فردی و انسانی، پاسخ به سؤالات؛ تهیه و امضای یک طومار در حمایت از صرفهجویی برق. |
|
|
امضای یک طومار برای کاهش مصرف برق و جمعآوری امضا از دوستان و همکاران و آشنایان در حمایت از صرفهجویی برق (القای الگوی ریاکاری). |
|
|
روش ارائه میتواند شامل تئاتر تربیتی، بارش ذهنی، فیلمهای مستند، ارائه کلامی، بحث گروهی و یا اسلاید باشد. |
|
|
(استیگ و دیگروت، 2010؛ هی و ژان[55]، 2018؛ ژانگ و همکاران، 2018؛ شی و همکاران[56]، 2019؛ سونگ و همکاران[57]، 2019؛ بوتوگارسیا و بوکیول[58]، 2020). |
|
آموزش صرفهجویی به عنوان یک عمل جامعهپسندانه و ارتباط آن با جایگاه اجتماعی |
|
|
جایگاه اجتماعی تعریف شده و به عنوان یک انگیزه پایه موردبررسی قرار میگیرد و تأثیر آن در رفتارهای فرد، بهخصوص در رفتارهای جامعهپسند توضیح داده میشود و صرفهجویی برق به عنوان یک رفتار جامعهپسند موردبحث قرار میگیرد. |
|
|
بحث و تبادلنظر در خصوص رفتارهای جامعهپسند و صرفهجویی به عنوان یک رفتار جامعهپسند و رابطه آن با جایگاه اجتماعی، پاسخ به سؤالات. |
|
|
پژوهش پیرامون رابطه جایگاه اجتماعی و پیدا کردن انواع مختلفی از رفتارهای جامعهپسند که در افزایش رتبه افراد در سلسلهمراتب اجتماعی اثرگذار است. |
|
|
روش ارائه میتواند شامل بارش ذهنی، فیلم، ارائه کلامی، بحث گروهی و یا اسلاید باشد. |
|
|
(مای و تامبیا[59]، 2011؛ اوم و همکاران، 2018؛ یانگ و همکاران[60]، 2019؛ لومالا و همکاران[61]، 2020). |
جدول 5. جلسه پنجم
|
عنوان |
انگیزش (قسمت اول)؛ با توجه به مؤلّفه خودمختاری |
|
اهداف |
ایجاد انگیزه درونی، یکپارچه، همانندسازیشده و درونفکنی شده |
|
خلاصه محتوا |
توضیح مراحل تغییر بر اساس رویکرد مصاحبه انگیزشی؛ بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت افراد در کاهش مصرف برق؛ القای حالت آزادی در انجام رفتار با تأکید بر مؤلفه خودمختاری در دیدگاه دسی و رایان (1985). |
|
فعالیتهای کلاسی |
پاسخ به سؤالات، بحث گروهی و تبادلنظر در خصوص رفتار جامعهپسندانه صرفهجویی برق، بیان تجربیات شخصی در خصوص عوامل انگیزاننده رفتار صرفهجویی و تأکید بر شیوه آزاد انتخابی در انجام رفتار صرفهجویی؛ بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت فراگیران با هم. |
|
تکالیف خانگی |
پژوهش پیرامون عوامل انگیزاننده برای کاهش مصرف؛ بیان تجربیات شخصی و یا تجربه سایرین؛ پژوهش پیرامون شیوههای مختلف و شخصی در صرفهجویی برق؛ پایش و تعیین وضعیت تغییر رفتار فراگیران بر اساس رویکرد مصاحبه انگیزشی. |
|
روشهای آموزش |
روش ارائه میتواند شامل بارش ذهنی، فیلم، ارائه کلامی، بحث گروهی و یا اسلاید باشد. |
|
منابع |
(دیگروت و استیگ، 2010؛ کارپودوان و همکاران، 2012؛ هان و همکاران، 2013؛ هرمان و همکاران[62]، 2013؛ وب و همکاران[63]، 2013؛ برندسما و بلاش[64]، 2019؛ لی و همکاران، 2020). |
جدول 6. جلسه ششم
|
ایجاد انگیزه درونی، یکپارچه، همانندسازیشده و درونفکنی شده. |
|
|
آموزش فرصتهای انجام صرفهجویی؛ استفاده از مداخله هدفگذاری برای کاهش مصرف برق؛ برشمردن تواناییهای افراد در انجام رفتار صرفهجویی برق با تأکید بر مؤلفه شایستگی در نظریه دسی و رایان (1985)؛ تقویت کردن تعهد و اعتقاد به تغییر در فراگیران بر اساس رویکرد مصاحبه انگیزشی؛ بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت فراگیران با هم. |
|
|
پاسخ به سؤالات، بحث گروهی و تبادلنظر در خصوص رفتار جامعهپسندانه صرفهجویی برق؛ بیان تجربیات شخصی در خصوص عوامل انگیزاننده رفتار صرفهجویی؛ شناخت آمادگی برای تغییر؛ بحث درباره برنامه تغییر و هدفگذاری جهت کاهش مصرف و در آخر جلسه؛ انگیختن افراد برای تهیه یک برنامه رفتاری صرفهجویی برق خانگی و بازخورد مثبت به برنامههای آنان برای ایجاد احساس شایستگی و تقویت آن در فراگیران. |
|
|
پژوهش پیرامون عوامل انگیزاننده برای کاهش مصرف، تولید یک محتوای آموزشی رفتار صرفهجویی برای کاهش مصرف برق؛ تلاش برای دستیابی به هدف تعیینشده؛ شناسایی تکالیف چالشبرانگیز برای تأثیر بر محیط و خلق پیامدهای مطلوب. |
|
|
روش ارائه میتواند شامل بارش ذهنی، فیلم، ارائه کلامی، بحث گروهی و یا اسلاید باشد. |
|
|
(کارپودوان و همکاران، 2012؛ وب و همکاران، 2013؛ مورتاگ و همکاران[65]، 2014؛ کوادرادو و همکاران[66]، 2015؛ چونگ و همکاران[67]، 2017؛ برندسما و بلاش، 2019). |
جدول 7. جلسه هفتم
جدول 8. جلسه هشتم
|
عنوان |
پایش و مرور مطالب قبلی و تهیه یک برنامه عملی شخصی برای صرفهجویی برق و تهیه یک قرارداد رفتاری |
|
اهداف |
سنجش میزان دانش و مسئولیتپذیری و انگیزش افراد نسبت به صرفهجویی برق؛ جمعبندی اطلاعات و تهیه یک برنامه صرفهجویی متناسب با نیاز و ویژگیهای افراد. |
|
خلاصه محتوا |
ارائه خلاصهای از آموزههای قبلی؛ شناسایی الگوهای رفتاری که بر رفتار مصرف مؤثرند؛ آموزش نمونهها و یادآوری سبک مصرف شخصی؛ تهیه یک فهرست از کارهایی که باید برای کاهش مصرف انجام شود. |
|
فعالیتهای کلاسی |
پاسخ به سؤالات، بحث گروهی و تبادلنظر در خصوص رفتار صرفهجویی برق، بیان تجربیات شخصی در خصوص رفتارهای جدید صرفهجویی؛ گزارش عمل به تعهد کاهش مصرف برق در خانواده؛ تدوین یک فهرست از رفتارهای صرفهجویی؛ تهیه و تنظیم یک قرارداد رفتاری با توجه به تعهد تقبل شده در جلسه قبل؛ بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت فراگیران با هم. |
|
تکالیف خانگی |
عمل به قرارداد رفتاری. |
|
روشهای آموزش |
روش ارائه میتواند شامل بارش ذهنی، فیلم، ارائه کلامی، بحث گروهی و یا اسلاید باشد. |
همانگونه که قبلاً توضیح داده شده برای بررسی روایی محتوایی بسته آموزشی انگیزش-محور صرفهجویی برق، از شاخص روایی محتوا (والتز و باسل، 1981) و ضریب نسبی روایی محتوا (لاوشه، 1975) استفاده شد. تعداد خبرگان شرکتکننده در این بخش از پژوهش، 28 نفر بود که 17 نفر از آنان را آقایان و 11 نفر را خانمها تشکیل میدادند. تخصص خبرگان شرکتکننده شامل برق (7 نفر)، جامعهشناسی (1 نفر) و روانشناسی (20 نفر) بود و 16 نفر از آنان دارای مدرک کارشناسی ارشد و 12 نفر دکتری بودند. میانگین سنی آنان 85/42 سال بود.
نتایج بررسی روایی محتوای آموزشی انگیزش-محور صرفهجویی برق خانواده در جداول زیر نشان داده میشود.
جدول 9. شاخص روایی محتوا و ضریب نسبی روایی محتوا به تفکیک برای عناوین جلسات
|
تناسب |
تأثیر |
ارتباط |
عنوان جلسه |
جلسه |
|||
|
CVR |
CVI |
CVR |
CVI |
CVR |
CVI |
||
|
71/0 |
85/0 |
85/0 |
92/0 |
71/0 |
85/0 |
پایش و افزایش دانش در خصوص رفتار صرفهجویی برق |
اول |
|
71/0 |
85/0 |
71/0 |
85/0 |
71/0 |
85/0 |
آموزش عوامل مؤثر در مصرف برق و شناسایی سبکرفتار مصرف برق |
دوم |
|
85/0 |
92/0 |
78/0 |
89/0 |
85/0 |
92/0 |
پرورش احساس مسئولیت در خصوص صرفهجویی برق |
سوم |
|
1 |
1 |
71/0 |
85/0 |
71/0 |
85/0 |
جایگاه اجتماعی و صرفهجویی |
چهارم |
|
85/0 |
92/0 |
71/0 |
85/0 |
71/0 |
85/0 |
انگیزش (بخش اول)؛ با توجه به نیاز خودمختاری |
پنجم |
|
78/0 |
57/0 |
78/0 |
57/0 |
64/0 |
82/0 |
انگیزش (بخش دوم)؛ با توجه به نیاز شایستگی |
ششم |
|
71/0 |
85/0 |
78/0 |
89/0 |
71/0 |
85/0 |
انگیزش (قسمت سوم)؛ با توجه به نیاز ارتباط |
هفتم |
|
92/0 |
96/0 |
78/0 |
89/0 |
78/0 |
89/0 |
پایش مجدد و تهیه برنامه عملی شخصی و قرارداد رفتاری |
هشتم |
بر اساس پیشنهاد والتز و باسل (1981) مقدار شاخص روایی محتوا بالاتر از 79/0 موردقبول است. جدول پیشنهادی حاجیزاده و اصغری (1390) نیز نشان میدهد که درصورتیکه تعداد خبرگان 28 نفر باشد میزان ضریب نسبی روایی محتوای هر موضوعی باید بالاتر از 34/0 باشد تا موردقبول باشد. بر این اساس روایی محتوایی عناوین محتوای آموزشی انگیزش-محور رفتار صرفهجویی برق موردقبول است. بهعبارتدیگر عناوین محتوای آموزشی انگیزش-محور صرفهجویی برق از لحاظ ارتباط، تأثیر و تناسب مورد تائید خبرگان بوده است.
جدول 10. شاخصهای روایی روشهای بهکاررفته در محتوای آموزشی انگیزش-محور رفتار صرفهجویی برق
|
تناسب |
تأثیر |
ارتباط |
مداخله |
جلسه |
|||
|
CVR |
CVI |
CVR |
CVI |
CVR |
CVI |
||
|
78/0 |
89/0 |
64/0 |
82/0 |
85/0 |
92/0 |
ارائه آمار مصرف برق کشور و سهم مصرف خانگی و مقایسه مصرف کشور با سایر کشورهای جهان و تغییرات اقلیمی و زیستمحیطی و افزایش اطلاعات در خصوص راهها و روشهای مختلف صرفهجویی و میزان تأثیر صرفهجویی فرد. |
اول |
|
92/0 |
96/0 |
85/0 |
92/0 |
85/0 |
92/0 |
عوامل مختلف درونی و بیرونی مؤثر در مصرف برق بر اساس شبکه مضامین استخراجشده از مقالات مرتبط و مدل بومی تبیینکننده رفتار صرفهجویی برف موردبحث قرار میگیرد و به افراد فنهای خودپایی و پرهیز از مصرف خودکار آموخته میشود |
دوم |
|
57/0 |
78/0 |
50/0 |
75/0 |
64/0 |
82/0 |
افزایش احساس مسئولیت در خصوص تأثیرات مصرف زیاد برق در اقتصاد، محیطزیست و نسلهای آینده با تأکید بر مسئولیت فردی و انسانی در خصوص تأثیرات مخرب نداشتن صرفهجویی در مصرف برق؛ تأکید بر آزادی افراد و نیز پذیرش مسئولیت کارهای شخصی، ایجاد الگوی ریاکاری به منظور القای احساس ناهماهنگی شناختی. |
سوم |
|
71/0 |
85/0 |
64/0 |
82/0 |
64/0 |
82/0 |
تعریف جایگاه اجتماعی به عنوان یک انگیزه پایه و تأثیر آن در رفتارهای فرد، بهخصوص در رفتارهای جامعهپسند. بحث پیرامون رفتار صرفهجویی برق به عنوان یک رفتار جامعهپسند. |
چهارم |
|
71/0 |
85/0 |
71/0 |
85/0 |
64/0 |
82/0 |
توضیح مراحل تغییر بر اساس رویکرد مصاحبه انگیزشی؛ بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت افراد در کاهش مصرف برق؛ القای حالت آزادی در انجام رفتار با تأکید بر مؤلفه خودمختاری در دیدگاه دسی و رایان (1985). |
پنجم |
|
92/0 |
96/0 |
85/0 |
92/0 |
71/0 |
85/0 |
آموزش فرصتهای انجام صرفهجویی، استفاده از مداخله هدفگذاری برای کاهش مصرف برق، برشمردن تواناییهای افراد در انجام رفتار صرفهجویی برق با تأکید بر مؤلفه شایستگی در نظریه دسی و رایان (1985)؛ تقویت کردن تعهد و اعتقاد به تغییر در فراگیران بر اساس رویکرد مصاحبه انگیزشی؛ بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت فراگیران با هم. |
ششم |
|
85/0 |
92/0 |
78/0 |
89/0 |
78/0 |
89/0 |
تأکید بر وجهه اجتماعی انسان و تأثیر مثبت صرفهجویی بر آسایش سایرین؛ استفاده از فن مداخلهای تعهد؛ تأکید بر ایجاد ارتباط با دیگران و احساس تعلق به یک جمع با تکیه بر مؤلفه ارتباط در نظریه دسی و رایان (1985). |
هفتم |
|
85/0 |
92/0 |
78/0 |
89/0 |
85/0 |
92/0 |
ارائه خلاصهای از آموزههای قبلی؛ شناسایی الگوهای رفتاری که بر رفتار مصرف مؤثرند؛ آموزش نمونهها و یادآوری سبک مصرف شخصی؛ تهیه یک فهرست از کارهایی که باید برای کاهش مصرف انجام شود. تهیه و تنظیم یک قرارداد رفتاری با توجه به تعهد تقبل شده در جلسه قبل. بازخورد مقایسهای میزان پیشرفت فراگیران با هم. |
هشتم |
جدول شماره 10 نشان میدهد که مداخلات استفادهشده در محتوای آموزشی انگیزش-محور صرفهجویی برق از نظر خبرگان با توجه به مقدار پیشنهادی والتز و باسل (1981) و جدول پیشنهادی حاجیزاده و اصغری (1390) دارای اعتبار تشخیص داده شده است.
در گام پنجم از نظرات 4 روانشناس اجتماعی و 2 متخصص علوم تربیتی در قالب یک مصاحبه نیمه ساختاریافته برای تشخیص نهایی روایی محتوای آموزشی انگیزش-محور رفتار صرفهجویی برق استفاده شد که نتیجه، تائید روایی محتوای آموزشی از نظر آنان بود.
بحث و نتیجهگیری
صرفهجویی در برق یک راهکار برای کاهش مصرف روزافزون آن است. صرفهجویی برق به عنوان یک رفتار قابلآموزش و نیازمند محتوای مناسب است. این مطالعه با هدف ساخت و اعتباریابی یک برنامه انگیزش-محور برای آموزش رفتار صرفهجویی برق انجام شد. جامعه موردمطالعه شامل تمام مقالات چاپشده در بین سالهای 2010 تا 2020 بود که با موضوع صرفهجویی برق منتشر شده بودند. نمونه موردمطالعه شامل 103 مقاله بود که به روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفتند و بر اساس مضامین استخراجشده یک برنامه هشت جلسهای آموزش رفتار صرفهجویی برق تهیه و برای سنجش اعتبار در اختیار خبرگان قرار گرفته و نتایج اعتبارسنجی آن گزارش شد. به منظور توجه به مقتضیات جامعه هدف، مضامین بهدستآمده از مطالعه ادبیات پژوهشی با مدل پیشنهادی عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) به عنوان یک منبع بومی انطباق داده شد و ارکان مدل مذکور به عنوان بخشی از محتوای آموزشی مورد استفاده قرار گرفت.
افزایش دانش و اطلاعات به عنوان یک عامل اثرگذار در افزایش رفتار صرفهجویی مطرح است (صفارینیا، 1384؛ هوری و همکاران، 2018 و باستیدا و همکاران، 2019). در برنامه آموزش رفتار صرفهجویی برق، فرضیه نقص اطلاعات به عنوان یک اصل مورد توجه قرار گرفته و سعی بر آن بود که با افزایش اطلاعات فراگیران، آنان برای انجام رفتار صرفهجویی برق انگیخته شوند. کارپودوان و همکاران (2012) و استادن و همکاران (2016) بیان کردهاند که افزایش اطلاعات میتواند انگیزه افراد برای صرفهجویی برق را به صورت درونی افزایش دهد.
محتوای آموزش رفتار صرفهجویی برق شامل اطلاعات آماری وضعیت موجود و فاصله آن با وضعیت مطلوب و نیز فنون خودپایی (دالی و رانالی[68]، 2003) بود. همچنین آگاهی افراد از وجود مشکل در حوزه مصرف برق و اسناد مسئولیتپذیری آنان مورد توجه قرار گرفت. بنا بر مطالعه عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401)، استیگ و دیگروت (2010) بوتوگارسیا و بوکیول (2020) اسناد مسئولیتپذیری و آگاهی از پیامد رفتارها میتواند یک عامل اثرگذار در صرفهجویی برق باشد. عبدیورمزان و همکاران (1399) این عوامل را با میانجیگری انگیزش در صرفهجویی برق مؤثر دانستهاند. در این برنامه با تأکید بر نقش تکتک افراد و مسئولیت تمام اعضای جامعه و آموزش پیامدهای صرفهجویی در برق، تلاش شد که مسئولیت شخصی افراد آموزش داده شود. بهعلاوه صرفهجویی به عنوان یک عمل جامعهپسندانه مورد توجه قرار گرفته و سعی شده است که رفتار صرفهجویی در مصرف برق با جایگاه اجتماعی فرد پیوند بخورد. همچنین از طریق کاربرد قرارداد رفتاری[69] تلاش بیشتری برای تبدیل نمودن دانش و اطلاعات به رفتار شده است.
وانگ و همکاران (2019) بر نقش انگیزش به عنوان یک متغیر بسیار مهم در رفتار تأکید کردهاند؛ لذا در تمام محتوای این برنامه، انگیزه به عنوان شالوده اصلی در نظر گرفته شده و مدل نظری مورداستفاده، نظریه خود تعیینگری دسی و رایان (1985) است. بر اساس دیدگاه دسی و رایان افراد برای کاری انگیخته میشوند که در انجام آن کار احساس کفایت[70] کنند؛ خودمختار[71] باشند و رفتار موردنظر به تسهیل و اثرگذاری ارتباط[72] آنان در اجتماع کمک کند. در مطالعه حاضر تمام مؤلفههای پیشنهادشده توسط دسی و رایان (1985) مدنظر قرار گرفته و هر یک در جلسهای جداگانه گنجانده شده است.
پلتایر و همکاران[73] (1998) در توسعه نظریه دسی و رایان (1985) شش نوع انگیزه را معرفی کردهاند که به ترتیب از بعد درونی به بیرونی شامل انگیزش درونی، انگیزش یکپارچه، انگیزش همانندسازیشده، انگیزش درونفکنی شده، انگیزش تنظیمشده بیرونی[74] و بیانگیزگی[75] هستند. بر اساس مدل عبدیورمزان و همکاران (1399 و 1401) انگیزشهای بیرونی و بیانگیزگی تأثیر چندانی در تبیین رفتار صرفهجویی نداشتهاند؛ لذا اقسام دیگر انگیزش با تأکید بیشتری در برنامه گنجانده شدند.
ازآنجاکه در زمان انجام این پژوهش، قیمت برق در ایران پایین بود و تأثیر چندانی در سبد هزینههای خانواده نداشت، صرفهجویی در مصرف آن برای اکثر اقشار یک رفتار اقتصادی نبود؛ بنابراین صرفهجویی برق میتوانست نتیجه انگیزههای دیگر باشد. عبدیورمزان و همکاران (1401) در تبیین این پدیده از نیاز اجتماعی به مصرف نام میبرند. به این معنا که شیوه مصرف افراد در حفظ و ارتقای جایگاه اجتماعی افراد مؤثر است. مصرف یک محصول با نشان تجاری خاص و نیز شیوه مصرف کالا و خدمات میتواند جایگاه فرد در سلسلهمراتب جایگاه اجتماعی را تعیین کند. به عقیده اندرسون و همکاران (2015) و استیگ و همکاران (2014) صرفهجویی برق میتواند در ظاهر به عنوان یک رفتار جامعهپسند و دوستدار محیطزیست[76] رخ بنماید ولی در اصل برای به دست آوردن جایگاه اجتماعی است. انجام یک رفتار جامعهپسند زمانی به ارتقای جایگاه اجتماعی فرد کمک میکند که توسط دیگران دیده شود و به چشم آنان بیاید (اوم و همکاران، 2018). با توجه به آنچه گفته شد در برنامه آموزش رفتار صرفهجویی برق سعی بر آن است که میزان مشارکت و صرفهجویی فراگیران به صورت مرتب پایش و به اطلاع سایرین رسانده شود.
برای اثرگذاری هر نوع آموزش باید به ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری آن توجه شود (صفارینیا، 1384؛ اندرسون و سوسنیاک[77]، 1994). ابعاد شناختی این برنامه با افزایش آگاهی و اطلاعات ارائهشده مورد توجه قرار گرفته است. همچنین از طریق شیوههای مختلف نظیر جلبتوجه و در نظر گرفتن احساسات و علایق و ارزشها و اخلاقیات فراگیران، بعد عاطفی آموزش، دیده شده است. برای تأمین بعد رفتاری آموزش، در آخر تمام جلسات از فراگیران فعالیتهای عینی همسو با آموزش همان جلسه و ارائه آن در جلسات بعدی خواسته میشود. همچنین در جلسه آخر اقدام به تهیه یک قرارداد رفتاری شده است که طبق آن آموزشهای مختلف به صورت رفتارهای عینی بازنمایی شوند.
پژوهش حاضر کوشیده است تا برنامهای را تهیه و اعتبارسنجی نماید که شامل بیشترین عوامل اثرگذار در صرفهجویی برق باشد و همچنین با مقتضیات جامعه بومی متناسب باشد. این برنامه میتواند به عنوان یک برنامه کلی، عوامل مؤثر در صرفهجویی برق را در قالب سرفصلهای مختلف معرفی نموده و ابزاری کارآمد در آموزش رفتار صرفهجویی برق برای نهادها و متولیان امر باشد. مهمترین محدودیت پژوهش حاضر کمبود مطالعات داخلی متناسب با ملاکهای ورود به پژوهش بود.
برنامه آموزشی انگیزش-محور صرفهجویی برق در هشت جلسه 90 دقیقهای ساخته و اعتبارسنجی شد و اعتبار آن تائید گردید. تا زمان انجام این پژوهش در عرصه ادبیات موجود در کشور، هیچ مطالعه دیگری به شیوه مورداستفاده در این پژوهش انجام نشده است؛ لذا برنامه حاضر در نوع خود بدیع است. به پژوهشگران دغدغهمند در حوزه صرفهجویی برق توصیه میشود که با کاربرد این برنامه در پژوهشهای آزمایشی، میزان اثربخشی آن را آزموده و گزارش نمایند. این برنامه برای آموزش رفتار صرفهجویی برق تدوین شده است ولی به نظر میرسد که برنامه آموزشی انگیزش-محورصرفهجویی برق را میتوان با انطباق لازم، برای آموزش رفتار صرفهجویی در حوزههای دیگر نظیر آب و حاملهای انرژی نیز تهیه و آزمایش نمود.
[1] .Pata & Caglar
[2] .consequence interventions
[3] .Antecedent Interventions
[4] .Li
[5]. Abrahamse et al
[6]. feed back
[7]. reinforsementers
[8]. punishment
[9]. commitment
[10] .goal setting
[11] .information
[12] .modeling
[13]. reminders
[14] .education
[15] .Hori et al
[16] .Zhang et al
[17]. Karpudewan et al
[18] .Bastida et al
[19]. Staddon et al
[20] .Information Deficiency Hypothesis
[21] .Wang et al
[22]. norm activation model NAM
[23] .Steg & De Groot
[24]. self determination theory SDT
[25]. Deci & Ryan
[26]. social need for consumption
[27] .van der Werff et al
[28]. inntrinsic motivation
[29]. identified motivation
[30]. introjected motivation
[31]. integrated motivation
[32] .Wee & Choong
[33]. Sandrock
[34]. Trudel
[36] .White et al
[37]. Anderson et al
[38]. Eom et al
[39] .Thematic analysis
[40]. Braun & Clarke
[41]. Attride-Stirling
[42]. content validity index CVI
[43] .Waltz & Bausell
[44]. content validity ratio CVR
[45]. Lawshe
[46] .Polit et al
[47]. Sproule
[48]. self monitoring
[49]. Zhang et al
[50] .Zhang et al
[51] .Vogiatzi et al
[52]. Ali et al
[53]. Pratt & Erickson
[54] .Pedagogical theater
[55] .He & Zhan
[56] .Shi et al
[57] .Song et al
[58] .Boto-Garcìa & Bucciol
[59]. Mai & Tambyah
[60] .Yang et al
[61]. Luomala et al
[62] .Herman et al
[63]. Webb et al
[64] .Brandsma & Blasch
[65]. Murtagh et al
[66]. Cuadrado et al
[67]. Cheung et al
[68] .Daly & Ranalli
[69]. contract of conduct
[70] .competency
[71] .autonomous
[72] .relationship
[73] .Pelletier et al
[74] .externally regulated motivation
[76] proenvironment
[77] .Anderson & Sosniak
