مقدمه

در عصر حاضر، بهره گیری از فن آوری اطلاعات و ارتباطات [1](ICT) یک تجربه ی روزانه برای بزرگسالان و نوجوانان است. چنین فناوری هایی باعث بهبود عملکرد کار و یادگیری می شوند. این تکنولوژی به افراد امکان می دهد تا فرای مرزها به آگاهی و همه ی امکانات موجود دسترسی پیدا کنند. در حقیقت کاربران با وصل شدن به فضای عظیم اینترنت، به محیط سایبری وارد می شوند. فضایی متمایز با جهان حقیقی، از جنبه های کاربردی، امکانات و عامل های محیطی موجود در آن، که این خدمات شرایط متفاوتی از جهان واقعی را برای کاربران مهیا می کند. پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند که رفتارهایی که در دوره نوجوانی نمود پیدا می کند و با گذشت زمان به صورت عادت تشدید می شود نقش بارزی برای طرز رفتار و عملکرد انسان در سال های آتی زندگی دارد. قلدری، مثالی برای این موضوع می باشد. اگر به زورگویی هایی که در سن پایین در فرد بروز پیدا می کند، بی توجهی شود در سال های آینده به شکل های پرخاشگرانه تر و قلدر مآبانه تبدیل خواهد شد. به بیان دیگر اینگونه رفتارها زمینه ی به وجود آمدن رویدادهای خشونت آمیز را فراهم می کند (یورتال و ارتوت[2]،۲۰۱۰ ). دو مورد از اساسی ترین آسیب های اجتماعی که سلامت بهزیستی این قشر را بر هم می زند، قلدری و قربانی شدن در مدارس می باشد. قلدری در مدارس اکنون به عنوان یک مشکل فراگیر جهانی و مزمن در حوزه روانشناسی اجتماعی مطرح شده است (فلومینگ ^[3] و جاکوبسن^[4] ، ۲۰۰۹) و این یکی از رفتارهای مخرب است که اخیراً توجه والدین، ​​معلمان و محققان جهان را به خود جلب کرده است. قلدری به عنوان رفتارهای خصمانه و مکرر که به وسیله فرد قلدر در برابر همسالان ضعیف تر انجام می گیرد، تعریف شده است. به طور کلی این رفتار هنگامی اتفاق  می افتد که از طرف یک دانش آموز به دانش آموز دیگری اعمال منفی مانند: تبعیض، به تمسخر گرفتن یا محروم کردن فرد از گروه نشان داده می شود (الویوس^[5]، ۱۹۹۳).

قلدری رفتاری آزاردهنده ی خصمانه است که از عمد بوده و به وسیله ی یک شخص و یا یک جمع  از اشخاص در یک مقطع زمانی به طور مکرّر اعمال می شود که توازن قدرت در آن دیده نمی شود (نانسل^[6] و همکاران، ۲۰۱۱) که به شکل رفتارهای ارتباطی، جسمانی و زبانی هویدا می شود. قلدری سایبری از نظر پژوهشگران تعابیر متفاوتی دارد که ما به فراگیرترین آن ها اشاره می کنیم. این نوع قلدری به رفتار قلدری از طریق رسانه های الکترونیکی و دیجیتال اشاره دارد. در قلدری سایبری، مانند زورگویی سنتی، شخص به طور مکرر پیام هایی را ارسال می کند، عمدتا توهین آمیز، مسخره، ناراحت کننده، با هدف آسیب رساندن به قربانی. بر خلاف قلدری سنتی، زورگویی سایبری از ناشناس بودن و ناشناسی بودن برخوردار است و همین امر باعث می شود دیگران مورد تجاوز قرار نگیرند. در حقیقت، محققان می گویند گم نامی قلدر سایبری به او نوعی قدرت می بخشد (اکبری بلطبنگان و طالع پسند، ۱۳۹۳). روانشناسان خانواده همچنین نوع نادر قربانی را بنام قربانی تحریک آمیز شناسایی کرده اند. به گفته آلوز[7]، شخصیت قربانی تحریک آمیز نوع خاصی از شخصیت است که براساس الگوهای رفتاری اضطراب آور و پرخاشگرانه تعریف می شود. شخصیت "قربانی تحریک کننده" همچنین در بعضی موارد با علائم [8]ADHD مانند بیش فعالی و مشکلات رفتاری همراه است. این دانش آموزان در کنترل انرژی زیاد خود مشکل دارند و با رفتارهای نادرست و آزاردهنده خود در کلاس باعث ایجاد استرس می شوند. این دانش آموزان به دلیل رفتارهای مختل کننده خود، اغلب مورد هدف بسیاری از همکلاسی ها و شاید کل همکلاسی های آنها قرار می گیرند. بسیاری از محققان این دانشجویان را "قلدر-قربانی" می نامند. زیرا آنها معمولاً رفتارهای قربانیان و زورگویان را دارند (پاتچین و هیندوجا، ۲۰۰۶). از طرفی اعتیاد به اینترنت مفهومی بود که اولین بار توسط یانگ^[9] (۱۹۹۶) معرفی شد و او عنوان کرد که اعتیاد به اینترنت علاوه بر این یک آسیب اجتماعی و معضل روانی است، پدیده ای است فراگیر، مزمن، و صعود کننده که با پیامدهای جدی جسمانی، مالی، خانوادگی، اجتماعی و روانی همراه است. اعتیاد به اینترنت شامل اعتیاد به اتاق های گپ زنی، قمار آنلاین، هرزه نگاری و خریدهای اینترنتی می شود (گرینفیلد^[10]، ۱۳۸۴). تحقیقات نشان داده است که افراد با مشکلات وابستگی شیمیایی بیشتر از کاربران وابسته به غیر شیمیایی وقت بیشتری را به صورت آنلاین می گذرانند. جامعه مدرن طی چند دهه گذشته در حال پیشرفت فناوری بوده است و شاهد دستیابی بیشتر به اطلاعات از طریق استفاده از اینترنت بوده ایم. اینترنت به جزئی از زندگی اجتماعی، حرفه ای و دانشگاهی ما تبدیل شده است که مصرف بیش از حد آن نگرانی هایی در مورد پیامدهای احتمالی مضر برای سلامتی به وجود آورده است (معید فر و همکاران، ۱۳۸۴). روان شناسان این حوزه عامل های بسیاری را در اعتیاد به اینترنت وبه طبع آن قربانی شدن سایبری موثر دانسته اند که ویژگی های شخصیت^[11] یکی از اساسی ترین آن هاست. همچنین برخی محققان مانند کالیچمان، کین، زیبن ^[12]و همکاران (۲۰۱۲) شخصیت را علاوه بر خصوصیت ویژه ی رفتاری، احساسی و طرز تفکر فرد، الگوهای متباین، تفسیر کرده اند که طریقه ی ارتباط فرد با پیرامون اجتماعی و فیزیکی اطرافش را مشخص می کند. همچنین پژوهش های فراوانی با این نتیجه همراه بوده است که ویژگی های شخصیتی^[13] افراد از عوامل موثر در اعتیاد به اینترنت است. یکی از مدل های بسیار مورد استفاده و مهم در بررسی ویژگیهای شخصیتی در سالهای اخیر، مدل شخصیتی پنج عاملی است که توانسته بیشترین مطالعات را در زمینه شخصیت داشته باشد. مک کرا و کاستا (۱۹۸۷) توانستند از روشهای تحلیل عاملی استفاده کنند تا نتیجه بگیرند که پنج عامل اصلی در صفات شخصیتی وجود دارد. مدل شخصیتی پنج عاملی با پشتیبانی تجربی، نظری و علمی یکی از مدلهای شخصیتی تأثیرگذار و مشهور است. این عوامل عبارتند از: الف) روان رنجوری (N)[14]، ب) برونگرایی (E)[15]، ج) تجربه پذیری(O) [16]، د) توافق پذیری (A)[17]، ه) وظیفه شناسی (C)[18] صفات شخصیتی صفاتی هستند که ثبات رفتار فرد را تعیین می کنند. خصوصیاتی مانند عصبی بودن، برونگرایی، انعطاف پذیری، لذت، مسئولیت پذیری و وجدان بودن. در حقیقت، ویژگی های شخصیتی می تواند فرد را به مجموعه ای از رفتارها مستعد کند، در حالی که ممکن است شخص دیگری با خصوصیات شخصیتی مختلفی درگیر چنین رفتارهایی نباشد. لذا، عوامل شخصیتی عامل دیگری است که می تواند در درک پیچیدگی های رفتار انسان در موقعیت های مختلف به ما کمک کند. تئوری ویژگیهای شخصیت بر تعیین و اندازه گیری این خصوصیات شخصیتی متمرکز است. اگرچه اکثر روانشناسان موافق هستند که می توان افراد را از نظر ویژگی های شخصیتی خود توصیف کرد، اما نظریه پردازان همچنان به بحث در مورد تعداد بلوک های مهم ساختاری شخصیت انسان می پردازند. (ویبل و همکاران ،۲۰۱۰). تعاریف متعددی از حمایت اجتماعی وجود دارد، از جمله کوب[19] معتقد است: حمایت اجتماعی اطلاعاتی است که منجر به پیدایش ایده در ذهن فرد می شود که مورد توجه، احترام و دوست داشتن بوده و عضو شبکه هایی است که اعضای آن با یکدیگر رابطه و تعهد متقابل دارند اما در مهم ترین نوع تقسیم بندی، حمایت اجتماعی به دو نوع قسم می شود. در مطالعات موجود در این زمینه، حمایت اجتماعی به دو صورت حمایت اجتماعی دریافت شده و ادراک شده مورد مطالعه قرار می گیرد. در حمایت اجتماعی دریافت شده، میزان حمایت های کسب شده توسط فرد مورد نظر است. به عبارت دیگر میزان بهره مندی فرد از حمایت های  نمایان، نظیر کمک و مساعدت ملموس و عینی از سوی خانواده و دوستان است که می توان آن را با اندازه گیری تعداد حامیان و میزان برخورداری فرد از انواع حمایت اجتماعی تبیین کرد (کوب، ۱۹۷۶). یافته های مطالعات اجتماعی در ایران بیانگر این است که جوانان و نوجوانان عمده ترین کاربران اینترنت در ایران، هستند؛ مهم ترین سرگرمی دانش آموزان در اوقات فراغت، استفاده از اینترنت است؛ علاوه براین بیشتر آن ها زمان عجیبی را در شبکه های اجتماعی سپری می کنند (امانلو و شادمانی، 1394). بدون هیچگونه تردیدی، آزارگری در هر دو شکل سنتی و سایبری آن جزء نگرانی ها و مسائل اجتماعی روز دنیای معاصر است. این نگرانی ها و مسائل اجتماعی مستلزم توجه، پژوهش و مداخلات آزمایشی هستند. از آنجایی که در ایران بیشتر مطالعات در حوزه ی قربانی شدن قلدری سنتی بوده است در خصوص قربانی شدن قلدری سایبری ورابطه ی آن با اعتیاد به اینترنت و حمایت اجتماعی ادراک شده بسیار محدود بوده است و این سه متغیر همراه با هم و با نقش واسطه ای ویژگی های شخصیتی و در قالب یک مدل کار نشده است، پرداختن به مطالعات علمی در ابن حوزه برای کاهش خلا علمی حاضر و به تبع آن، یافتن مولفه های موثر جهت چاره اندیشی برای جلوگیری از شیوع این آسیب اجتماعی و کاستن عواقب منفی آن و در نهایت تشویق سایر همکاران ومحققان برای مطالعات بیشتر و همه جانبه تر در این حوزه، لازم و ضروری است. طیف گسترده ای از کنشگری های افراد همچون رفتارهای جنسی، همچنین مقدار استفاده ی کاربران از تکنولوژی به خصوص اینترنت و شبکه های مجازی، تحت تاثیر ویژگی های شخصیتی می باشد. اما امروزه، تئوری پنج عامل شخصیت یکی از تأثیرگذارترین عقاید به دنبال رویکرد صفات است و بیشتر روانشناسان بر این باورند که صفات شخصیتی را می توان در پنج مؤلفه اصلی مانند روان رنجوری، برونگرایی، گشودگی، توافق و وجدان طبقه بندی کرد. با توجه به شیوع بالا و پیامدهای منفی که آزارگری و قربانی شدن سایبری به دنبال دارد، شناخت ویژگی های شخصیتی این افراد می تواند گام مثبتی در راستای کاهش این مشکلات باشد. همچنین با توجه به محدود بودن منابع پژوهشی در ایران، این سوال نیاز به بررسی دارد که آیا ویژگی های شخصیتی می تواند به عنوان یک تعدیل کننده در رابطه با میزان قربانی شدن قلدری سایبری بر اساس اعتیاد به اینترنت و حمایت اجتماعی ادراک شده باشد؟

شکل 1 . مدل مفهومی تحقیق

روش

این پژوهش با توجه به هدف در زمره ی پژوهش های کاربردی و و از لحاظ روش شناسی، روشی که دنبال می کند توصیفی و از نوع مد یابی معادلات ساختاری است. جامعه آماری پژوهش حاضر را کلیه دانش آموزان دختر دوره متوسط دوم شهرستان خوانسار در سال تحصیلی  ۱۳۹۸-۱۳۹۹ تشکیل می دهند. نمونه پژوهش شامل ۱۷۰ دانش آموز دختر بود که به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب شد. بعد از تایید پرسشنامه ها توسط استاد راهنمای محترم، ابتدا به امور پژوهشی و حراست آموزش و پرورش شهرستان جهت اخذ مجوز برای توزیع پرسشنامه های پژوهش و تعداد جامعه آماری مراجعه کرده و سپس ۴ دبیرستان از شهرستان (دبیرستان ۱۷ شهریور، دبیرستان قرآنی صدرا، هنرستان عفاف، هنرستان دارالفنون) انتخاب شد، و از این دبیرستان ها نیز، به طور تصادفی رشته های مختلف نظری و فنی انتخاب شد و پرسشنامه ها بین دانش آموزان توزیع گردید.

ابزار پژوهش

الف) پرسشنامه قربانی-قلدری آنتانیادو و همکاران ( ۲۰۱۶): این پرسشنامه جزء جدیدترین پرسشنامه های مربوط به این موضوع است که توسط آنتانیادو وهمکاران(۲۰۱۶) به منظور بررسی تجربه قلدری سایبری یا قربانی سایبری در بین نوجوانان طراحی و اعتباریابی شده است. نتایج پژوهش آنتانیادو وهمکاران نشان داد این پرسشنامه از روایی استانداردTLI=%97  CFI=%97   RMSEI=%031  و اعتبار مناسب ضریب آلفای کرونباخ برای عامل قربانی سایبری 80% بهره مند است  .این ابزار دارای دو عامل قلدری سایبری و قریانی سایبری است و هر عامل دارای ۱۲ سوال است که رفتارهای قلدری و قربانی سایبری را در دو بعد مستقیم و غیر مستقیم ارزیابی می کند. شیوه نمره گذاری این پرسشنامه به صورت طیف لیکرتی ۵ درجه ای است.

ب) پرسشنامه اعتیاد به اینترنت دکتر کیمبرلی یانگ: پرسشنامه اعتیاد به اینترنت در سال ۱۹۹۶ توسط یانگ ساخته شده و دارای ۲۰ سوال است. این پرسشنامه قابل اجرا به صورت فردی وگروهی بوده و زمان پاسخگویی به پرسشنامه ۲۰ دقیقه گزارش شده است. روش نمره گذاری پرسشنامه اعتیاد به اینترنت به صورت لیکرتی بوده و از ۱ تا ۵ نمره گذاری می گردد (هرگز =۱، به ندرت =۲، گاهگاهی =۳، اغلب =۴، و همیشه =۵). حداقل نمرهای که توسط آزمودنی کسب می گردد ۲۰ و حداکثر نمره ۱۰۰ خواهد بود. گزاره های این آزمون بر اساس معیارهای چهارمین ویراست راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، متعلق به انجمن روان پزشکی آمریکا، برای تشخیص قمار بیمارگون طراحی شده است در مطالعات یانگ و همکاران، اعتبار درون پرسشنامه بالاتر از ۹۲% ذکر شده است و اعتبار به روش باز آزمایی نیز معنادار گزارش شده است. علوی و همکاران در پژوهش خود برای نسخه فارسی پرسش نامه، 5 عامل صرف زمان بیش از حد در اینترنت، استفاده از اینترنت جهت کسب آرامش روانی، برجستگی، استفاده مرضی از چت روم و بی توجهی به وظایف شغلی را استخراج نموده اند و علاوه بر این، برای این پرسش نامه دو نوع روایی محتوایی و افتراقی ۵٪=r و سه نوع پایایی باز آزمایی۷۹٪=r، همسانی درونی ۸۸٪=r و تنصیف ۸۲٪= r به دست آورد و بهترین نقطه برش بالینی این پرسشنامه را ۴۶ ذکر کرده اند.

ج) پرسشنامه حمایت اجتماعی ادراک شده: پرسشنامه حمایت اجتماعی چند بعدی ادراک شده، ابزاری با ۱۲ ماده است که توسط زیمت و همکاران تهیه شده است (۱۹۸۸). برای ارزیابی حمایت اجتماعی ادراک شده از سه منبع: خانواده، دوستان و افراد مهم زندگی. این مقیاس میزان حمایت اجتماعی ادراک شده از فرد را در هر یک از این سه حوزه در محدوده ۵ طیف نشان می دهد که با گزینه های کاملاً مخالف تا کاملا موافق  همراه است. در سال ۲۰۰۸، بروور و همکاران از قابل اعتماد بودن ابزار در نمونه ۷۸۸ دانش آموز دبیرستانی با استفاده از آلفای کرونباخ، ۹۰/۰- ۸۶/۰ برای خرده مقیاس های ابزار و ۸۶/۰ برای کل ابزار استفاده کردند.

د) پرسشنامه ویژگی شخصیتی نئو(NEO): پرسشنامه NEO یکی از به روزترین پرسشنامه های مربوط به ارزیابی شخصیت بر اساس دیدگاه تحلیل عاملی است. پرسشنامه مورد استفاده در این مطالعه یک پرسشنامه ۶۰ سوالی است و برای ارزیابی ۵ عامل اصلی شخصیت استفاده می شود. (گروسی فرشی، ۱۳۸۰) روایی این پرسشنامه بر روی  ۲۰۹ دانش آموز آمریکایی توسط مک کری و کوستا اجرا شد که ضریب اعتبار آنها بین ۸۳/۰ تا ۷۵/۰ بود. روایی طولانی مدت این پرسشنامه نیز مورد ارزیابی قرار گرفته است. یک مطالعه طولانی مدت ۶ ساله در مقیاس روان آزرده خویی، برونگرایی و باز بودن در تجربه، ضرایب روایی ۰.۶۸ تا ۰.۸۳را در گزارش های شخصی و همچنین در گزارش های زوجین نشان داده است. ضریب اعتبار دو عامل سازگاری و وجدان به ترتیب در دو سال به ترتیب ۷۹/۰ و ۶۳/۰ بود (مک کری و کاستا ، ۱۹۸۳). در ایران نیز حق شناس(۱۳۸۷) بر روی نمونه ۵۰۲ نفری جمعیت شیراز به نتایج مشابهی رسیده است. ضرایب آلفای کرونباخ برابرC= 0.83، A= 0.71، O= 0.57، E= 0.71، N= 0.81 و اعتبار آزمون- آزمون مجدد در فاصله ۶ ماه برابرN= 0.53، A= 0.6، O= 0.76  و E= 0.74  به دست آمده است.بررسی هایی که تا به امروز در مورد نئو به عمل آمده است، مثبت بوده اند.

در نهایت داده های جمع آوری شده از طریق پرسشنامه با استفاده از روش معادلات ساختاری و با در نظر گرفتن الگوی مفهومی پژوهش مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. ابتدا اطلاعات توصیفی مربوط به متغیرهای تحقیق نشان داده شده و سپس براساس روش معادلات ساختاری (SEM) و با استفاده از نرم افزار AMOS ، مدل مفهومی تحقیق بر روی داده ها تجزیه و تحلیل گردید.

یافته ها

اطلاعات توصیفی شامل کمترین، بیشترین، میانگین و انحراف معیار حاصل از امتیازات برای این عامل‌ها و خرده مقیاس‌های مربوط به آنها در جدول ۱ ارائه شده است.

بررسی شاخص‌های نیکویی برازش

طبق جدول ۲ ، همه این شاخص ها در محدوده مناسب هستند و بنابراین مدل اندازه گیری کافی است.

لازم به ذکر است که گویه‌هایی که دارای ضریب بار عاملی کمتر از ۳/۰ بودند به دلیل رابطه نامحسوس در اندازه‌گیری متغیر مکنون حذف شدند. از جمله: گویه‌‌ی GH7 از عامل قربانی شدن قلدری سایبری،‌ گویه‌های Ne16 و Ne31 از خرده مقیاس روان آزرده گرایی، گویه‌های Ne7، Ne27، Ne47 و Ne57 از خرده مقیاس برون گرایی، گویه‌های Ne3، Ne18، Ne28، Ne33، Ne38 و Ne53 از خرده مقیاس پذیرا بودن و زیرگویه‌های Ne19، Ne44، Ne49 و Ne59 از خرده مقیاس توافقی بودن. همچنین با استفاده از معیار MI[20] برخی روابط نیز اضافه شده است.

مستطیل ها: نشان‌دهنده متغیرهای آشکار (مشاهده شده) و یا سنجه‌های اندازه‌گیری مربوط به عوامل

دایره‌ ها: نشان‌دهنده عامل‌ها (متغیرهای پنهان، نهفته یا مکنون)

فلش های مربوط به متغیرهای آشکار: نشان‌دهنده خطای اندازه‌گیری مربوط به هر متغیر آشکار

فلش های یک طرفه: تأثیر یک متغیر را روی دیگری نشان می دهد (فلش های یک طرفه از حلقه های بزرگ به مستطیل ها نشان می دهد کدام آیتم ها بیشترین وزن را در اندازه گیری فاکتور دارند)

فلش های دوطرفه: کواریانس بین دو متغیر پنهان (عامل) را نشان می دهد یا نشان می دهد همبستگی بین خطاهای اندازه گیری مربوط به دو متغیر صریح

شکل 2. مدل مفهومی پژوهش به همراه ضرایب استاندارد (اثرات مستقیم و غیر مستقیم)

شکل 3.  مدل مفهومی پژوهش به همراه ضرایب استاندارد (نقش میانجی خرده مقیاس‌های ویژگی شخصیتی)

ارتباط اعتیاد به اینترنت با قربانی شدن قلدری سایبری با نقش میانجی خرده مقیاس‌های ویژگی شخصیتی

بررسی اثرات مستقیم

جدول ۳ ضریب استاندارد مربوط به تأثیرات مستقیم مدل را به همراه مقدار آزمون t و وضعیت معنی داری ضریب گزارش می دهد. t نشان دهنده "ارزش بحرانی" برای مسیر (رابطه) بین دو عامل مورد نظر است. همچنین مقدار p نشان دهنده وضعیت قابل توجه ضریب است. با توجه به مقدارt  و سطح معناداری رابطه مورد نظر در سطح ۵٪ معنی دار است.

اثر مستقیم عامل «اعتیاد به اینترنت» بر خرده مقیاس‌‌ «مسئولیت پذیری» با ضریب استاندارد مسیر ۳۰۰/۰- در سطح ۰۵/۰ معنادار است (t>1.96, P<0.05). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، اعتیاد به اینترنت، اثر معنادار و معکوس بر مسئولیت پذیری دارد.

اثر مستقیم عامل «اعتیاد به اینترنت» بر دیگر خرده‌مقیاس‌ها در سطح ۰۵/۰ معنادار نیست. هرچند که برای خرده مقیاس‌‌ «روان آزرده گرایی» با ضریب استاندارد مسیر ۳۴۴/۰ ارتباطی معنادار در سطح ۱۰/۰ وجود دارد (P<0.10). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، اعتیاد به اینترنت، اثر معنادار و مستقیم بر روان آزرده گرایی دارد.

اثر مستقیم عامل «روان آزرده گرایی» بر «قربانی قلدری» با ضریب استاندارد مسیر ۳۱۷/۰، معنادار است (t>1.96, P<0.05). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، روان آزرده گرایی تأثیری مستقیم و معنادار بر قربانی قلدری دارد.

اثر مستقیم دیگر خرده مقیاس‌ها بر «قربانی قلدری» معنادار نیست.

بررسی اثر غیر مستقیم

با توجه به وجود تعداد پنج خرده مقیاس برای ویژگی‌های شخصیتی، تعداد پنج مسیر غیر مستقیم در رابطه با اثر اعتیاد به اینترنت بر قربانی قلدری سایبری با نقش میانجی هر یک از این خرده مقیاس‌ها وجود دارد. جزییات مربوط به اثر غیر مستقیم عامل اعتیاد به اینترنت بر قربانی قلدری در جدول 4 گزارش شده است.

بر اساس یافته‌های جدول ۴ اثر غیر مستقیم عامل اعتیاد به اینترنت بر قربانی قلدری در اثر نقش میانجی پنج خرده مقیاس ویژگی‌های شخصیتی، بر اساس ضریب مسیر غیر مستقیم برابر با ۱۰۰/۰ شده است که در سطح ۰۵/۰ معنادار نیست. اما در سطح ۱۰/۰ معنادار است. تاثیر عامل حمایت اجتماعی در قربانی شدن قلدری سایبری، با در نظر گرفتن هر یک از خرده‌مقیاس‌های ویژگی‌های شخصیتی بعنوان متغیر میانجی، در این بخش مورد ارزیابی قرار گرفته است.

ارتباط حمایت اجتماعی با قربانی شدن قلدری سایبری با نقش میانجی خرده مقیاس‌های ویژگی شخصیتی

بررسی اثرات مستقیم

در جدول ۵، ضرایب استاندارد مربوط به اثرات مستقیم مدل به همراه مقدار آزمون t و وضعیت معنی داری ضریب گزارش شده است. همانطور که در بخش قبلی ذکر شد، t نشان دهنده "ارزش بحرانی" برای مسیر (رابطه) بین دو عامل مورد نظر است. همچنین، مقدار p نشان دهنده وضعیت قابل توجه ضریب است. اگر مقدار t از ۹۶/۱ بیشتر باشد و بنابراین p کمتر از ۰۵/۰ است، نشان می دهد که ضریب مربوط به آن مسیر با صفر تفاوت معنی داری دارد و رابطه مورد نظر در سطح ۵٪ معنی دار است.

اثر مستقیم عامل «حمایت اجتماعی» بر خرده مقیاس‌‌ «روان آزرده گرایی» با ضریب استاندارد مسیر ۵۷۸/۰- معنادار است (t>1.96, P<0.05). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، حمایت اجتماعی، اثر معنادار و معکوس بر روان آزرده گرایی دارد.

اثر مستقیم عامل «حمایت اجتماعی» بر خرده مقیاس‌‌ «برون گرایی» با ضریب استاندارد مسیر ۸۲۳/۰ معنادار است (t>1.96, P<0.05). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، حمایت اجتماعی، اثر معنادار و مستقیم بر برون گرایی دارد.

اثر مستقیم عامل «حمایت اجتماعی» بر خرده مقیاس‌‌ «مسئولیت پذیری» با ضریب استاندارد مسیر ۴۹۴/۰ معنادار است (t>1.96, P<0.05). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، حمایت اجتماعی، اثر معنادار و مستقیم بر مسئولیت پذیری دارد.

اثر مستقیم عامل «حمایت اجتماعی» بر دیگر خرده‌مقیاس‌ها معنادار نیست.

اثر مستقیم عامل «روان آزرده گرایی» بر «قربانی قلدری» با ضریب استاندارد مسیر ۳۱۷/۰، معنادار است (t>1.96, P<0.05). به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، روان آزرده گرایی تأثیری مستقیم و معنادار بر قربانی قلدری دارد.

اثر مستقیم دیگر خرده مقیاس‌ها بر «قربانی قلدری» معنادار نیست.

بررسی اثر غیر مستقیم

با توجه به وجود تعداد پنج خرده مقیاس برای ویژگی‌های شخصیتی، تعداد پنج مسیر غیر مستقیم در رابطه با اثر حمایت اجتماعی بر قربانی قلدری سایبری با نقش میانجی هر یک از این خرده مقیاس‌ها وجود دارد. جزییات مربوط به اثر غیر مستقیم عامل حمایت اجتماعی بر قربانی قلدری در جدول 6 گزارش شده است.

بر اساس یافته‌های جدول ۶ اثر غیر مستقیم عامل حمایت اجتماعی بر قربانی قلدری در اثر نقش میانجی پنج خرده مقیاس ویژگی‌های شخصیتی، بر اساس ضریب مسیر غیر مستقیم برابر با ۱۳۱/۰- معنادار نیست.

بحث و نتیجه‌گیری

هدف از پژوهش حاضر تدوین مدل ساختاری  قربانی شدن قلدری سایبری بر اساس حمایت اجتماعی ادراک شده و اعتیاد به اینترنت با نقش واسطه ای ویژگی های شخصیتی در دانش آموزان دختر دوره دوم متوسطه بود. یافته های پژوهش نشان داد که اعتیاد به اینترنت، با میانجیگری خرده مقیاس‌های ویژگی های شخصیتی، بر قربانی اثر معنادار (غیرمستقیم) دارد. همچنین حمایت اجتماعی ادراک شده، با میانجیگری خرده مقیاس‌های ویژگی های شخصیتی، بر قربانی اثر معنادار (غیرمستقیم) دارد. در تبیین یافته های حمایت اجتماعی و اعتیاد به اینترنت می توان به پژوهش لو، لیو، ژانگ[21] (۲۰۲۰) اشاره کرد. آنها در مطالعه ای به بررسی واسطه حمایت اجتماعی ادراک شده و عزت نفس در رابطه بین سوء رفتار روانشناختی و تنهایی در ۱۳۰۲ نوجوان چینی پرداختند. نتایج حاکی از اهمیت حمایت اجتماعی ادراک شده و عزت نفس بر تنهایی دانش آموزان، کمک به توضیح رابطه سوء رفتار روانشناختی با تنهایی، و ارائه دیدگاه های جدید در زمینه جلوگیری از تنهایی بود. اثر مستقیم عامل اعتیاد به اینترنت بر خرده مقیاس‌‌ مسئولیت پذیری معناداربود. به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، اعتیاد به اینترنت، اثر معنادار و معکوس بر مسئولیت پذیری دارد. به نظر می رسد افرادی که ویژگی وظیفه شناسی یا مسئولیت پذیری دارند، در مهار و کنترل تکانش‌ها و تنش های زندگی مهارت بالایی دارند و برای گریز از آن به اینترنت کمتر پناه می برند. همچنین بین روان آزرده گرایی با اعتیاد به اینترنت رابطه وجود داشت. به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، اعتیاد به اینترنت، اثر معنادار و مستقیم بر روان آزرده گرایی دارد. که تبیین این به راحتی امکان پذیر است. چراکه افراد روان رنجور، برای فرار از خشم و عصبانیت های خود و رفع تنش ها، به اینترنت پناه می برند. ضرغام زاد در مطالعه ای با هدف پیش بینی اعتیاد به اینترنت بر اساس ویژگی های شخصیتی، سازگاری اجتماعی و عزت نفس دانش آموزان دبیرستانی به این نتیجه رسید که که بین خصوصیات شخصیتی و خرده مقیاسهای آن، به جز برونگرایی و توافق، سازگاری اجتماعی و عزت نفس و خرده مقیاسهای آن با متغیر اعتیاد به اینترنت، رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. اعتیاد به اینترنت در کنار متغیرهای عزت نفس دانشگاهی، سازگاری اجتماعی و وجدان نیز قادر به پیش بینی اعتیاد به اینترنت بود. در تبیین یافته ها می توان گفت اعتیاد به اینترنت مربوط به سازگاری اجتماعی، عزت نفس و برخی خصوصیات شخصیتی دانش آموزان است که باید مورد توجه قرار گیرد ( ضرغام زاد، ۱۳۹۸). اثر مستقیم  روان آزرده گرایی بر قربانی قلدری مشخص شد. به عبارت دیگر بر اساس یافته‌های پژوهش، روان آزرده گرایی تأثیری مستقیم و معنادار بر قربانی قلدری دارد. همانطور که در بالا اشاره شد روان رنجوری با اعتیاد به اینترنت رابطه ی مستقیم دارد بنابراین رابطه ی مستقیمی بین آزرده گرایی و قربانی شدن وجود دارد. (خورسند خطیبانی، ۱۳۹۸) در تبیین یافته های رابطه روان آزردگی و قلدر ی در فضای مجازی می توان به پژوهش سیتیچای[22] (۲۰۱۹) اشاره کرد وی در بررسی خدمات کودکان و نوجوانان با هدف توسعه الگوی رابطه علی و زورگیری در فضای مجازی در دانش آموزان دوره متوسطه در سه استان مرزی جنوبی تایلند تحقیقی انجام داد که نتایج حاکی از آن است که ناامیدی، خشونت گروهی، رسانه های خشن و والدین بیشترین تاثیر را در رفتار زورگویی سایبری دارند. اما با بررسی اثر غیر مستقیم در این پژوهش، نتایج نشان داد که بین  مسئولیت پذیری و برون گرایی، اثر غیر مستقیم معنادار شده است. در تبیین این نتیجه می توان گفت که این دو خرده مقیاس می‌توانند به عنوان عامل میانجی (واسطه) عمل کرده و بر ارتباط اعتیاد به اینترنت بر قربانی شدن سایبری تاثیری معنادار بگذارند. (معمار، ۱۳۹۸) نتایج  پژوهش حاضر با نتایج تحقیق ضرغام زاد (۱۳۹۸)، فلاحی سریش (۱۳۹۸)، دهقانی بانگودی (۱۳۹۵)، اسدی و قاسمی نژاد(۱۳۹۷)، دولتیان (۱۳۹۳)، مورات بکتاش و همکاران (۲۰۱۵)، گومبور و واس (۲۰۰۸)، همخوانی دارد. ادیب معمار دریافت که بین روان رنجوری و اعتیاد به اینترنت رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. رابطه منفی و معنادار بین برونگرایی و اعتیاد به اینترنت؛ بین توافق و اعتیاد به اینترنت و بین وجدان و اعتیاد به اینترنت رابطه منفی و معنادار وجود دارد. رابطه بین گشودگی به تجربه و اعتیاد به اینترنت معنی دار نیست. شاهچراغی همچنین دریافت که اثرات مستقیم روان رنجوری، برونگرایی و با وجدان بودن بر متغیر اعتیاد به اینترنت از نظر آماری معنی دار است، اما به دلیل ضعف عاطفی، تنها ویژگی های روان رنجوری و برونگرایی تأثیر غیرمستقیمی بر متغیر اعتیاد به اینترنت داشت. صداقت پور همچنین دریافت که بین ویژگیهای عصبی بودن و اعتیاد به اینترنت در نوجوانان رابطه مثبت و معنادار وجود دارد و بین ویژگیهای برونگرایی، پذیرش، وجدان کاری و گشودگی در تجربه با اعتیاد به اینترنت رابطه منفی معنادار وجود دارد. گاندامی همچنین دریافت که بین صفات شخصیتی روان رنجوری و برونگرایی با اعتیاد به اینترنت در دانشجویان رابطه معنی داری وجود دارد، اما بین ویژگیهای شخصیتی وجدان و اعتیاد به اینترنت در دانشجویان رابطه معناداری وجود ندارد. همچنین، روان رنجوری و برونگرایی دانشجویان بیشترین ارتباط را با اعتیاد به اینترنت دارند. ضرغام زاد (۱۳۹۸) دریافت که بین ویژگی‌های شخصیتی و خرده مقیاس‌های آن به جز برون‌گرایی و توافق‌پذیری، سازگاری اجتماعی و عزت نفس وخرده مقیاس‌های آن با متغیر اعتیاد به اینترنت همبستگی مثبت معنادار وجوددارد. فلاحی سریش نیز دریافت که بین ویژگی‌های شخصیتی و اعتیاد به اینترنت، بین فرسودگی تحصیلی و مولفه‌های آن با اعتیادبه اینترنت رابطه معناداری وجود دارد. از طرفی بر اساس یافته‌های پژوهش، حمایت اجتماعی ادراک شده، اثر معنادار و مستقیم بر برون گرایی دارد. در حقیقت افرادی که حمایت اجتماعی بالایی از خانواده، دوستان و سایرین دریافت می کند، برون گرایی بالایی دارد و بودن در جمع های بزرگ را ترجیح می دهند. (احمدزاده، ۱۳۹۸) همچنین بر اساس یافته‌های پژوهش، حمایت اجتماعی، اثر معنادار و مستقیم بر مسئولیت پذیری دارد. در واقع افرادی ک حمایت اجتماعی کمتری را دریافت می کنند، در کنترل تکانه ها و قدرت مهار آن ها ضعیف تر است. (لو، لیو، ژانگ، ۲۰۲۰) بررسی اثر غیر مستقیم عامل اعتیاد به اینترنت بر قربانی قلدری حاصل از میانجی بودن هر یک از خرده مقیاس‌های ویژگی‌های شخصیتی به صورت جداگانه نشان داد که بازهم خرده مقیاس های مسئولیت پذیری و برون گرایی می‌توانند به عنوان عامل میانجی (واسطه) عمل کرده و بر ارتباط حمایت اجتماعی بر قربانی شدن سایبری تاثیری معنادار بگذارند. در حقیقت افراد برون گرا و مسئولیت پذیر کمتر دچار قربانی قلدری می شوند. نتایج این بخش پژوهش  با نتایج تحقیق خورسند خطیبانی (۱۳۹۸)، آرزو بروکانلو مادلو (۱۳۹۷)، رستمی و همکاران (۱۳۹۵) و رحمانی و همکاران (۱۳۹۶) همخوانی دارد اما با مطالعه رحمتی و آمرانه (۱۳۹۴) همخوانی ندارد. خورسند خطیبانی(۱۳۹۸) مطالعه ای تحت عنوان پیش‌بینی قلدری براساس ویژگی‌های شخصیتی، راهبردهای تنظیم شناختی هیجان و تحمل پریشانی در دانش‌‌آموزان دختر دوره متوسطه انجام داد که دریافت ویژگی‌های شخصیتی، راهبردهای تنظیم شناختی هیجان و تحمل پریشانی می توانند قلدری در دانش‌آموزان را پیش‌بینی کند. همچنین معنی‌داری مولفه‌هایی که به آنها اشاره شد، نشان می‌دهد قلدری در دانش‌آموزان بیشتر به عنوان ابزاری برای دست‌یابی به اهدافی خاص و رهایی از افکار و هیجان‌های پریشان کننده صورت می‌گیرد. همچنین رستمی و همکاران نیز دریافتند که بین ویژگی های شخصیتی روان رنجوری و درون گرایی با اعتیاد به اینترنت رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. اعتیاد به اینترنت با برخی از صفات شخصیتی دانشجویان از جمله روان رونجورخویی و درون گرایی ارتباط دارد. از آنجایی که درون گراها در مقایسه با برون گراها علاقه زیادی به ارتباطات اجتماعی ندارند و تنهایی را ترجیح می دهند، استعداد بیشتری به اعتیاد اینترنت دارند. رحمانی و همکاران نیز دریافتند که همبستگی میان ادراک های محیط خانوادگی با رفتار قلدری منفی و معنادار است. بین ویژگی های شخصیتی و رفتار قلدری مثبت و معنادار ارتباط وجود دارد. متغیرهای ادراک های محیط خانوادگی و ویژگی های شخصیتی توانستند واریانس رفتار قلدری به طور معناداری تبیین کنند. اما رحمتی و آمرانه دریافتند با وجود اینکه ویژگی شخصیتی برون گرایی تأثیر نیرومندی بر عدم گرایش دانشجویان به اعتیاد اینترنتی دارد، اما نمی تواند اثر مخرب آن را برعملکرد تحصیلی خنثی کند. با توجه به نتایج پژوهش در خصوص قلدری، به نحوه ی استفاده ی نوجوانان از تجهیزات الکترونیکی و فضای مجازی اشاره شده و به دلیل توجه بیش از پیش بر کیفیت ارتباطات و تعاملات معلمان و دانش آموزان در سازگاری رفتاری و هیجانی نوجوانان در فضای مجازی و سایبری، از طریق برگزاری کارگاه های آموزشی مهارت های زندگی برای دو گروه معلمان و دانش آموزان پیشنهاد می گردد. با تشکیل این کارگاه های آموزشی، استفاده صحیح از اینترنت و فضای سایبری توسط سازمان ها و مراکز آموزشی برای نوجوانان و نیز والدین آنها تعلیم داده می شود. همچنین با توجه به نتایج  پژوهش، کاربرد و استفاده از برنامه آموزشی کاهش قربانی و قلدری سایبری، محور توجه مشاوران و مربیان پرورشی در مدارس قرار گیرد تا بتوان با افزایش مهارت های همدلی و سازگاری بیشتر با دیگران به دانش آموزان یا داد که رفتارهای قلدرمآبانه را به صورت سازگارانه مدیریت کنند. همچنین پیشنهاد می شود در پژوهش های آتی در کنار کارکردهای خانواده، برخی متغیرهای جمعیت شناختی نیز گنجانده شده و به جای متغیر میانجی ویژگی های شخصیتی، از متغیرهای دیگری مثل همدلی، شیوه های فرزندپروری، سبک های ارتباطی والد و فرزند، و الگوهای ارتباطی خانواده استفاده گردیده و مورد بررسی قرار گیرد. واز آنجایی که جامعه آماری پژوهش حاضر، دانش آموزان دختر بود و این موضوع می تواند در نتایج کار تأثیر داشته باشد، لذا پیشنهاد می گردد در پژوهش های آینده به تشابه میزان دختران و پسران در نمونه توجه شود و از روش های نمونه گیری دیگری نیز بهره گرفته شود. ضمنا پیشنهاد می گردد پژوهش های مشابهی در میان جامعه ی دانش آموزان پسر و مدارس دیگر انجام گرفته و نتایج آنها با نتایج پژوهش حاضر مقایسه گردد. مهمترین محدودیت پژوهش حاضر نبودن منابع کافی ونبودن تحقیق مرتبط با موضوع مورد پژوهش بود. از دیگر محدودیت های این پژوهش محدود بودن نمونه بود که تعمیم نتایج به نمونه های دیگر باید با احتیاط صورت پذیرد.

[1]. Information and Communications Technology

[2] .Yortal & Orthot

[3].  Fleming

[4] . Jacobsen

[5] . Elvius

[6]. nansel

[7]. Alves

[8]. Attention-deficit hyperactivity disorder

[9]. yung

[10] .Greenfield

[11] . Personality features

[12] . Kalichman, Kane &  Zeben

[13]. Personality characteristics

[14]- Neurosis

[15]- Extroversion

[16] - Experiential

[17] Agreeableness

[18] -Conscientiousness

[19]. Kob

[20] modification index

[21].Shilan Lou, Greece Liu, Dajon Zhang

[22]. Laim Reza Sitichai