نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجو دکتری مشاوره،دانشگاه آزاد اسلامی،رودهن، ایران.
2 استادیار گروه مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن،ایران.
3 دانشیار گروه مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران.
کلیدواژهها
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Introduction: The growing proportion of older adults across various societies underscores the urgent need to address the mental health of the aging population, with ensuring psychological well-being emerging as a major challenge. The present study aimed to develop a predictive model of the sense of coherence in older women based on psychological capital, perceived social support, and loneliness, examining the mediating role of ego strength.
Method: This study employed a descriptive-correlational design utilizing structural equation modeling (SEM). The statistical population comprised older women attending urban health centers in Tehran during the first half of 2024. A convenience sample of 220 participants was selected. Data were collected using the Sense of Coherence Scale, the Psychological Capital Questionnaire, the Multidimensional Scale of Perceived Social Support, the UCLA Loneliness Scale, and the Ego Strength Scale. Data were analyzed using IBM SPSS Statistics (Version 24) and AMOS (Version 24). The bootstrapping method was utilized to examine the mediating role of ego strength.
Results: Results indicated that the proposed structural model demonstrated an acceptable fit. The direct and indirect path coefficients between the sense of coherence and both perceived social support and psychological capital (mediated by ego strength) were positive and statistically significant (p < .05). Additionally, the relationship between the sense of coherence and loneliness was negative and statistically significant (p < .05).
Conclusion: The sense of coherence is closely associated with an individual’s psychosocial resources. Accordingly, higher levels of psychological capital and perceived social support, stronger ego strength, and lower levels of loneliness contribute significantly to an enhanced sense of coherence in older women.
کلیدواژهها English
مقدمه
جهان با روند رو به پیری جمعیت مواجه است، بسیاری از افراد مسن که در کلان شهرها زندگی میکنند به دلیل ترکیبی از زوال جسمانی و محیط زندگی نامتناسب با نیازهای شان، چالشهای سلامت روانی را تجربه می کنند و این یک چالش مهم برای جامعه است (جی[1]، یین [2]، لی[3] و زو[4] ، 2023). از طرفی پیشبینی میشود بین سالهای 2010 تا 2050 جمعیت سالمندان در کشورهای در حال توسعه بیش از 25درصد افزایش پیدا کند و نسبت سالمندانی که با پدیده آشیانه خالی[5] رو به رو می شوند بسیار چشمگیر خواهد بود (فنگ[6]، لی[7]، لین[8]و ژانگ[9]،2023).
در ایران نیز تا سال 2050 جمعیت این قشر به 7/28 میلیون نفر خواهد رسید و تقریباً 2/31 درصد جمعیت ایران را تشکیل خواهد داد. بنابراین توجه به سلامت این قشر یکی از چالش های جدی برای جامعه خواهد بود به طوری که از آن به عنوان انقلاب ساکت یاد میکنند (میکائیلی و بهشتی، 1402). با این حال براساس نظریه روانشناسی اجتماعی اریکسون، دستیابی به حس انسجام در دوران سالمندی برای دستیابی به احساس رضایت از زندگی، سازگاری با سالمندی و پذیرش مرگ بدون اضطراب ضروری است (بذرافشان، فرامرزیان، صوفی و دلام،2022). حس انسجام نوعی حس فراگیر و پایدار در فرد است که به واسطه آن فرد قادر به پیش بینی محیط درونی و بیرونی خود است و توانایی مدیریت موقعیت های بحرانی را به دست می آورد، از طریق حس انسجام میتوان فهمید که چرا یک فرد میتواند حد بالایی از استرس را از سر بگذراند و سالم بماند (پایکا[10]، تونتولاکی[11]، پاپایوانو[12]و هیفانتیس[13]، 2017). یکی از عوامل مؤثر بر حفظ انسجام خود تمرکز بر بازسازی روایت های ذهنی و جایگزینی داستان های منفی با روایت های مثبت از گذشته است(فردآقایی، صفاری نیا و علیپور،1404).
یکی از مؤلفه های سلامت روانی سرمایه روانشناختی[14]است که، یک حالت توسعه ای مثبت روان شناختی با ویژگی های ذیل است : اعتماد به نفس خودکارآمدی، تعهد و تلاش جهت موفقیت در کارها، وظایف چالش برانگیز، اسناددهی مثبت، امیدواری برای دستیابی به موفقیت، پایداری هنگام بروز مشکلات جهت بازیابی خود و در نتیجه رشد و توسعه فردی شکل می گیرد و از 4 ساختار امید، خوشبینی، تاب آوری و خودکارآمدی تشکیل شده است (تانگ[15]، وانگ[16]، زو[17]، وانگ[18]، ژانگ[19]و لو[20]،2023). بر طبق مطالعات مختلف افرادی که سرمایه روانشناختی بالایی دارند منابع مثبت بیشتری برای مقابله با استرس و حل تعارض دارند (جیانگ[21]، 2021). همچنین از اعتماد به نفس لازم برای انجام کارها، چشم انداز مثبت نسبت به موفقیت در زمان حال یا آینده، داشتن پشتکار برای حرکت رو به جلو و مقاومت کردن در برابر مشکلات و پذیرفتن آنها برخوردارند (خوشرو، قربان پور و بلند، 1402). بنابراین می توان گفت بزرگسالانی که دارای سرمایه روانشناختی هستند، بهزیستی روانی بیشتر و بیماریهای روانی کمتری دارند (تانگ و همکاران،2023).
حمایت اجتماعی به درک و دریافت حس مراقبت، حمایت، پشتیبانی از شبکه ارتباطی پیرامون فرد، اطلاق می شود در افراد سالمند به صورت حمایت دریافت شده و ادراک شده مفهومسازی می شود (آنگ[22]و مالهوترا[23]،2016). منظور از حمایتاجتماعی دریافت شده میزان برخورداری فرد سالمند از حمایتهای مشخص از سمت خانواده و دوستان است و منظور از حمایتاجتماعیادراک شده[24]رضایتمندی و داشتن حمایت اجتماعی همراه با عواطف مثبت است(گاتلیب[25]،2010؛ به نقل از طباطبایی چهر، مرتضوی، شریفیان و مهربان،1398). بنابراین میتوان گفت درک حمایت از دریافت آن مهمتر است. به عبارت دیگر درک و نگرش فرد نسبت به حمایت دریافت شده مهم ترازمیزان حمایت ارائه شده به وی می باشد(جنکینز[26]،داماری[27] 2012؛به نقل از خالویی، آل یاسین، حیدری و داوودی،1400).
هنگامی که فرد از نوع خاصی از مهارت اجتماعی برخوردار نباشد دچار احساس تنهایی می شود به این صورت که دچار تحلیل رفتن مزمن می شود. ویس[28]مفهومی چند بعدی از احساس تنهایی[29]ارائه داد و آن را به ابعاد اجتماعی و عاطفی طبقهبندی کرد. تنهایی اجتماعی زمانی رخ میدهد که فرد شبکه اجتماعی دلخواه خود را نداشته و احساس طرد به او دست دهد و بعد دوم تنهایی عاطفی است و زمانی به معنای واقعی حس میشود که فرد یک رابطه صمیمانه را از دست بدهد و دچار پریشانی و دلهره شود (وانگ[30]،من[31]، لیوید اوانز[32]،2018). اویسن[33]و همکاران (2017)، به این نتیجه رسیدند که متغیرهای وابسته به تنهایی در سالمندان شامل زندگی به تنهایی، نارضایتی زناشویی، مجـرد بودن، مشکـلات اقتصادی، نارضایتـی در روابط اجتماعی و اختلالات روانی است (مرادی، قدرتی و حیاتی،1398).
یکی از مؤلفه هایی که در سلامت و بهزیستی افراد نقش دارد، نیرومندی ایگو[34]است که محصول حل موفقیتآمیز بحران های مراحل روانی اجتماعی اریکسون است (مارکستروم[35]و مارشال[36]،2007؛ به نقل از نازی نژاد و رحمتی،1401) وبه قدرت فرد برای سازگاری با خواستههای بیرونی محیط و تقاضاهای درونی اطلاق می شود. فروید، سه ساختار برای شخصیت انسان قائل است که عبارتند از اید، ایگو و سوپر ایگو، از جمله عملکردهای اصلی ایگو ارتباط با واقعیت، تنظیم و کنترل نیروهای غریزی، پردازش تفکر، عملکردهای دفاعی و قضاوت است (تخیری، فخری و حسن زاده ،1400).
بلاک و بلاک[37] (1980)، دو زیر مقیاس اصلی نیرومندی ایگو را نشان دادند: کنترل ایگو و انعطاف پذیری ایگو، کنترل ایگو به توانایی تغییر پاسخهای خود فرد در راستای استانداردها، ایده ها، ارزشها و انتظارات اجتماعی و حمایت از آنها به منظوررسیدن به اهداف بلندمدت اشاره دارد، درحالیکه انعطاف پذیری ایگو به شیوه پاسخدهی فرد به رویدادهای استرس زای درونی و بیرونی اشاره دارد.
افرادی که انعطاف پذیری ایگو بالاتری دارند سریعتر سازگارمیشوند و توانایی بیشتری در برنامهریزی بر مبنای اهداف بلند مدت دارند و درجریان تروما سریعتر بهبود مییابند، کنترل ایگو و انعطاف پذیری ایگو هر دو روی نیرومندی ایگو اثر می گذارند و نشانگر بلوغی هستند که منجر به توانایی سازگاری سریعتر با دنیای بیرونی و درونی است (تیمورپور، بشارت و رحیمی نژاد ،2015). در این راستا، شناسایی عوامل میانجی در گسترش و تقویت انسجام خود و سایر تظاهرات روانشناختی در دوره سالمندی همچون سرمایههای روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده، احساس تنهایی اهمیت دارد که در این پژوهش بر نقش میانجی نیرومندی ایگو تأکید شد.
بر اساس ضرورتهای مذکور، با توجه به توضیحات فوق، پژوهش حاضر درصدد تدوین مدلی بود که پاسخگوی این سؤال باشد که آیا سرمایه های روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده، احساس تنهایی، میتواند انسجام خود را در زنان سالمند با نقش میانجی نیرومندی ایگو پیش بینی کند؟
|
خانواده |
|
اجتماع |
|
دوستان |
|
سرمایه های روانشناختی |
|
حمایت اجتماعی ادراک شده |
|
امید |
|
خودکارآمدی |
|
خوش بینی |
|
تاب آوری |
|
احساس تنهایی |
|
انسجام خود |
|
قدرت ایگو |
|
امید |
|
قابل درک بودن |
|
خواسته |
|
هدف |
|
شایستگی |
|
وفاداری |
|
عشق |
|
مراقبت |
|
خرد |
|
قابل مدیریت بودن |
|
معنی دار بودن |
شکل 1-1 مدل ساختاری پژوهش
روش پژوهش
این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش جزء پژوهش های توصیفی- همبستگی (از نوع مدلیابی معادلات ساختاری) است جامعه آماری این پژوهش شامل زنان سالمند60 سال و بالاتر با حداقل تحصیلات سومراهنمایی بود که در شش ماهه اول سال 1403 به خانههای سلامت شهر تهران مراجعه کردند. به این دلیل که روش شناسی مدل یابی معادلات ساختاری تا حدود زیادی با برخی از جنبههای رگرسیون چند متغیری شباهت دارد، میتوان از اصول تعیین حجم نمونه در تحلیل رگرسیون چند متغیری برای تعیین حجم نمونه در مدلیابی معادلات ساختاری استفاده کرد. از دیدگاه جیمز استیونس (2002) حتی در نظر گرفتن 15 تا 20 مشاهده به ازای هر متغیر پیش بین در تحلیل رگرسیون چندگانه با روش معمول کمترین مجذورات استاندارد یک قاعده سرانگشتی خوب به حساب می آید (هومن، 1393). بنابراین، با استفاده از روش نمونه گیری در دسترس 220 نفر انتخاب شدند. پس از هماهنگی های لازم با اداره کل سلامت شهرداری تهران، لینک مربوط به پرسشنامه آنلاین که در پرس لاین طراحی شده بود، به همراه توضیحاتی درباره اهداف پژوهش، شرط سنی و جنسی و تضمین حریم خصوصی و رازداری، در اختیار مسئولین خانه سلامت قرار داده شد و از آنها خواسته شد در کانال ها و شبکه های اجتماعی مرتبط با گروه سالمندان، بارگذاری نمایند. پرسشنامه های تکمیل شده دریافت و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. پس از جمع آوری داده ها، تجزیه و تحلیل دادههای پژوهش،در دو بخش آمار توصیفی و آمار استنباطی صورت گرفت. در بخش آمار توصیفی از میانگین و انحراف استاندارد استفاده شد و در بخش آمار استنباطی، پس از بررسی پیش فرضهای اساسی برای استفاده از آزمون های پارامتریک از روش مدل یابی معادلات ساختاری در محیط نرم افزار SPSS 24 و24 AMOS استفاده شد.معیارهای ورود به پژوهش عبارت بود از: 1-داشتن حداقل تحصیلات سوم راهنمایی، 2- سن بالای 60 سال، 3- ساکن شهر تهران و عضو فعال در کانون سالمندان در نیمه اول سال1403 و معیار خروج، عدم توجه دقیق به سؤالات و انتخاب یک پاسخ برای تمام سؤالات در نظر گرفته شد. هم چنین در این مطالعه اصل رضایت آگاهانه، رازداری و امکان انصراف از پژوهش به عنوان ملاحظات اخلاقی مطرح و به کار گرفته شد. در نهایت پس از دستیابی به نمونه مورد نیاز، اطلاعات گردآوری شده در 2 سطح آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شد. تحلیل توصیفی شامل محاسبه میانگین، انحراف استاندارد، بهنجار بودن توزیع داده ها، تحلیل استنباطی شامل ضریب همبستگی پیرسون، مدلسازی معادلات ساختاری و آزمون میانجی با روش بوت استرپ بود. داده ها به کمک نرم افزارهای Spss 24 ، Amos 24 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
ابزار گردآوری داده ها
پرسشنامه حس انسجام آنتونووسکی (SOC-13) (1993) :[38] این پرسشنامه در یک فرم بلند (29 سؤالی) و یک فرم کوتاه (13سؤالی) توسط آنتونووسکی طراحی شده است. در این پژوهش از نسخه13 سؤالی استفاده شد که دارای سه خرده مقیاس معنی دار بودن (سؤالات 12،7،4،1) قابل درک بودن (سؤالات 11،9،8،6،2) و قابلیت مدیریت وقایع زندگی (سؤالات 13،10،5،3) میباشد. نمرهگذاری پرسشنامه به صورت لیکرت 7 درجه ای بوده و دامنه نمرات از 13 تا 91 است که نمرات بالاتر بیانگر حس انسجام بیشتر است. اعتبار درونی این مقیاس در مطالعات مختلف از 82/0 تا 86/0بود. روایی پیش بین این پرسشنامه با مرور مطالعات طولی نسبتاً خوب گزارش شده است (اریکسون و میتل مارک،2016). در پژوهش صبری نظرزاده، عبدخدایی و طیبی، روایی محتوایی این پرسشنامه تأیید شد. در ایران این فرم توسط محمدزاده و همکاران(1390) پس از ترجمه روی دانشجویان ایرانی هنجاریابی شد که آلفای کرونباخ آن در دانشجویان پسر و دختر به ترتیب 75/0 و 78/0میباشد. پایایی پرسشنامه حس انسجام با استفاده از آلفای کرونباخ 831/0 محاسبه شد.
پرسشنامه سرمایه روانشناختی : برای سنجش سرمایه روانشناختی از پرسشنامه لوتانز(2007) استفاده شد. این پرسشنامه 24 سؤالی و شامل چهارخرده مقیاس امیدواری، تاب آوری، خوش بینی و خودکارآمدی است که در آن هر خرده مقیاس 6 گویه دارد و آزمودنی به هر گویه در مقیاس 6 درجه ای (کاملاًمخالفم تا کاملاً موافقم) لیکرت پاسخ میدهد. سوالات 1 تا 6 مربوط به خرده مقیاس خودکارآمدی، سؤالات 7 تا 12 مربوط به خرده مقیاس امیدواری، سؤالات 13 تا 18 مربوط به خرده مقیاس تاب آوری و سؤالات 19 تا 24 مربوط به خوش بینی است. همچنـین سؤالات 13، 20و 23 به شیوه معکـوس نمره گذاری می شوند. برای به دست آوردن نمره نهایی سرمایهی روانشناختی، ابتدا نمرات هر خرده مقیاس جمع میشود سپس مجموع نمرات خرده مقیاس ها به عنوان نمره کل سرمایه روانشناختی در نظر گرفته میشود. محدوده نمرات خرده مقیاسها بین 6 تا 36 است و محدوده نمرات نهایی بین 24 تا 144 که نمرات بالا نشانگر سرمایه روانشناختی بالاتر و نمرات کمتر نشانگر سرمایه روانشناختی کمتر است. لوتانـز (2007) با استفاده از تحلیل عاملی و معادلات ساختاری نسبت خی دو این آزمون را 6/24 و آماره هایCFI و RMSEA این مدل را 97/0 و08/0 گزارش کرده است که روایی عاملی آزمون مورد تأیید قرار گرفته است. همچنین آنها آلفای کرونباخ ابعاد خوش بینی، خودکارآمدی، امید و تاب آوری، را به ترتیب 79/0، 85/0، 80/0 و72/0 گزارش کردند. پایایی پرسشنامه در ایران توسط بهادری خسروشاهی و همکاران (1391) بر اساس آلفای کرونباخ 85/0 گزارش شده است. پایایی پرسشنامه سرمایه روانشناختی با استفاده از آلفای کرونباخ 960/0 محاسبه شد.
مقیاس حمایت اجتماعی ادراک شده (PSSC) : مقیاس چند بعدی حمایتاجتماعی ادراک شده، یک ابزار 12 ماده ای است که توسط زیمت و همکاران در سال 1988 تهیه شد و حمایتاجتماعی را از 3 منبع خانواده، اجتماع و دوستان در اندازه های هفت درجه ای از 1 (کاملاً مخالفم) تا 7 ( کاملاً موافقم) میسنجد. حداقل و حداکثر نمره فرد در کل مقیاس به ترتیب 12و 84 و در هر یک از زیر مقیاسهای حمایت خانوادگی، اجتماعی و دوستان به ترتیب 4 و 28 محاسبه میشود. نمره بالاتر نشان دهنده حمایت اجتماعی ادراک شده بیشتر است. ویژگیهای روانسنجی مقیاس حمایتاجتماعی ادراک شده در پژوهشهای خارجی تأیید شده است. تحقیق این افراد نشان داد که این ابزار دارای همسانی درونی خوب و بازآزمایی خوب و همچنین روایی سازه متوسط است (زیمت و همکاران،1988). در بررسی مقدماتی ویژگی های روانسنجی این مقیاس در نمونه هایی از دانشجویان و جمعیت ایرانی، ضرایب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس و ماده های سه زیر مقیاس حمایت اجتماعی خانوادگی، اجتماعی و دوستان به ترتیب 91/0، 87/0، 83/0 و89/0 محاسبه شد و ضرایب همسانی درونی مقیاس چند بعدی حمایت اجتماعی ادراک شده را تأیید کرد ضرایب همبستگی بین نمرههای تعدادی از شرکت کنندگان در دو نوبت با فاصله دو تا چهار هفته برای کل مقیاس و سه زیر مقیاس حمایتخانوادگی، اجتماعی و دوستان به ترتیب 86/0، 78/0، 69/01، 75/0 محاسبه شد. معناداری این ضرایب، اعتبار بازآزمایی مقیاس چند بعدی حمایتاجتماعی ادراک شده را تأیید کرد. روایی همگرا و تشخیص افتراقی این مقیاس از طریق اجرای همزمان مقیاس سلامت روانی، مقیاس همدلی عاطفی و فهرست عواطف مثبت و منفی ( PANAS) در مورد نمونههای مختلف از دو گروه دانشجویان و جمعیت عمومی محاسبه و تأیید شد. نتایج تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی نیز با تعیین سه عامل حمایتاجتماعی خانواده، اجتماعی و دوستان، روایی سازه مقیاس چندبعدی حمایت اجتماعی ادراک شده را مورد تأیید قرارداد(خوشرو،1401). پایایی پرسشنامه حمایت اجتماعی ادراک شده با استفاده از آلفای کرونباخ 976/0 محاسبه شد.
مقیاس تجدید نظر شده احساس تنهایی : این مقیاس توسط راسل و همکاران(1966) با 20 گویـه (10 گویه مثبت و 10 گویه منفی) طراحی شد که براساس طیف چهار درجه ای لیکـرت از یـک (هرگز) تا چهار (همیشه) نمرهگذاری میشود. گویه های مثبت به صورت معکوس نمرهگذاری می شوند. دامنه نمرات مقیاس 20 الی80 است و نمره بالاتر حاکی از احساس تنهایی بیشتر میباشد. روایی صوری و محتوایی نسخه اصلی تأیید و پایایی آن با روش آلفای کرونباخ 89/0 گزارش شد. در ایران کاظمی و همکاران(2020) پایایی مقیاس را با روش آلفای کرونباخ 86/0 گزارش کردند. روایی صوری و محتوایی مقیاس افکار خودآیند منفی و مقیاس تجدید نظر شده احساس تنهایی توسط 20 نفر از اعضای هیأت علمی گروه روانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز تأئید و پایایی آنها با روش آلفای کرونباخ به ترتیب 85/0 و 86/0 گزارش شد. پایایی پرسشنامه احساس تنهایی با استفاده از آلفای کرونباخ 957/0 محاسبه شد.
پرسشنامه روانشناختی نیرومندی ایگو ( PIES) : پرسشنامه قدرت ایگو برای ارزیابی توانمندی ایگو توسط مارک استروم و همکاران در سال 1997 ساخته شده است. این پرسشنامه 8 نقطه قدرت ایگو که شامل: امید، خواسته، هدف، شایستگی، وفاداری، عشق، مراقبت و خرد هستند را می سنجد و دارای 64 سؤال است. عبارات پرسشنامه بر روی یک مقیاس پنج درجه ای لیکرت به صورت کاملاً با من مطابق است نمره 5، کمی با من مطابق است نمره 4، نظری ندارم نمره 3، کمی با من مطابق نیست نمره 2 و اصلاً با من مطابق نیست نمره 1 نمره گذاری شده است. شیوه پاسخ دهی، سؤالات معکوس به صورت برعکس انجام میشود. بالاترین نمره ای که فرد میتواند بگیرد300 و پایین ترین نمره 60 می باشد. نمره بالا در این آزمون به معنای سطح بالای قدرت ایگو است. نمره فرد در این پرسشنامه از حاصل جمع نمره فرد در سؤالات به دست می آید. مارک استروم و همکاران (1997)، روایی صوری، محتوا و سازه این پرسشنامه را مورد تأیید قرار دادند و همچنین برای بررسی آن از روش محاسبه ضریب آلفای کرنباخ، آن را 68/0 گزارش کردند. الطافیشیرمرد (1388) نیز آلفای کرونباخ پرسشنامه را بر روی نمونه ایرانی 91/0 و پایایی دو نیمه سازی مقیاس را 77/0 گزارش کرد. در پژوهش آقامحمدیان، قنبریان هاشم آبادی و دهقانی(1395)، روایی صوری و محتوایی این پرسشنامه مورد تأیید قرار گرفته است. پایایی پرسشنامه قدرت ایگو با استفاده از آلفای کرونباخ 890/0 محاسبه شد.
یافتهها
در پژوهش حاضر 220 نفر زن سالمند شرکت کردند که میانگین سنی این افراد 27/65 با انحراف استاندارد 2/4 بود و از این تعداد (1/34 درصد) دارای مدرک دیپلم، (6/33 درصد) خانه دار، (3/32 درصد) دارای 2 خواهر، (8/36 درصد) دارای دو برادر(5/35 درصد) اولین فرزند خانواده، (4/76 درصد) متأهل بودند
جدول1- تجزیه و تحلیل نمرات توصیفی متغیرهای انسجام خود، سرمایه روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده، احساس تنهایی و قدرت ایگو و مؤلفه های آن ها
|
متغیر |
مؤلفه ها |
میانگین |
انحراف استاندارد |
|
انسجام خود |
|
8/62 |
8 |
|
|
معنی دار بودن |
8/19 |
4/3 |
|
|
قابل درک بودن |
9/22 |
7/3 |
|
|
قابلیت مدیریت وقایع زندگی |
1/20 |
8/2 |
|
سرمایه روانشناختی |
|
2/102 |
4/19 |
|
|
خودکارآمدی |
7/25 |
1/5 |
|
|
امیدواری |
1/26 |
5/5 |
|
|
تاب آوری |
6/25 |
6/5 |
|
|
خوش بینی |
8/24 |
9/4 |
|
حمایت اجتماعی ادراک شده |
|
6/55 |
5/21 |
|
|
خانواده |
2/18 |
6/7 |
|
|
اجتماع |
1/18 |
2/7 |
|
|
دوستان |
3/19 |
5/7 |
|
احساس تنهایی |
|
4/37 |
4/13 |
|
نیرومندی ایگو |
|
2/232 |
8/24 |
|
|
امید |
7/29 |
5 |
|
|
خواسته |
1/31 |
3/4 |
|
|
هدف |
9/29 |
5 |
|
|
شایستگی |
7/28 |
2/3 |
|
|
وفاداری |
5/32 |
9/3 |
|
|
عشق |
96/23 |
9/2 |
|
|
مراقبت |
2/31 |
6/4 |
|
|
خرد |
2/25 |
5 |
با توجه به جدول1 افراد مورد بررسی دارای میانگین نمره انسجام خود 8/62 با انحراف استاندارد8 بودند که با توجه به قرار گرفتن در بازه 63-13 میتوان گفت انسجام خود در حد خوب بوده است و میانگین نمرات سرمایهروانشناختی 2/102 با انحراف استاندارد 4/19بود. که با توجه به قرارگرفتن در بازه 50 و 75 درصدی مقدارکل نمره، می توان گفت سرمایه روانشناختی افراد مورد بررسی در حد خوبی بوده است. میانگین نمرات حمایت اجتماعی ادراک شده افراد مورد بررسی 6/55 با انحراف استاندارد 5/21 بود که با توجه به قرار گرفتن در بازه 50 و 75درصدی مقدارکل نمره ،می توان گفت حمایت اجتماعی ادراک شده در حد خوبی بوده است. میانگین نمرات احساس تنهایی افراد مورد بررسی 4/37 با انحراف استاندارد 4/13 بود که با توجه به قرار گرفتن در بازه 60-20 با توجه به نقطه برش پرسشنامه، میتوان گفت احساس تنهایی در حد پایینی بوده است. نمرات قدرت ایگو افراد مورد بررسی2/232 با انحراف استاندارد 8/24 بود که با توجه به قرار گرفتن در بازه 50 و75درصدی مقدارکل نمره، میتوان گفت قدرت ایگو در حد خوبی بوده است.
جدول2- نرمال بودن متغیرهای موجود در پژوهش
|
متغیرها |
ضریب چولگی |
ضریب کشیدگی |
نتیجه |
|
انسجام خود |
405/0 |
025/0 |
نرمال است |
|
سرمایه روانشناختی |
006/0- |
090/0 |
نرمال است |
|
حمایت اجتماعی ادراک شده |
492/0- |
114/1- |
نرمال است |
|
احساس تنهایی |
885/0 |
139/0- |
نرمال است |
|
قدرت ایگو |
085/0- |
736/0- |
نرمال است |
همانطور که در جدول 2 مشخص است، مقدار ضریب چولگــی و کشیدگی تمامی متغیرها در بازه عددی (2 و2-) قرارگرفته است. با توجه به اینکه ضرایب چولگی و کشیدگی متغیرهای مورد مطالعه همگی در بازه عددی (2 و2-) قرار گرفتهاند، میتوان اینگونه استنباط نمود که تخطی از توزیع نرمال در بیـن داده ها دیده نمیشود(کلاین، 2015). لذا درحالت کلی و با بررسیهای بعمل آمده اینگونه استنباط میشود که توزیع داده های متغیرهای موجود در جدول فوق نرمال میباشد.
جدول 3- بررسی ضریب همبستگی پیرسون بین متغیرها
|
متغیر |
|
انسجام خود |
سرمایه روانشناختی |
حمایت اجتماعی ادراک شده |
احساس تنهایی |
قدرت ایگو |
|
انسجام خود |
مقدار همبستگی |
1
|
551/0 |
538/0 |
552/0- |
642/0 |
|
سطح معناداری |
|
000/0 |
000/0 |
000/0 |
000/0 |
|
|
سرمایه روانشناختی |
مقدار همبستگی |
|
1 |
533/0 |
338/0- |
516/0 |
|
سطح معناداری |
|
|
000/0 |
000/0 |
000/0 |
|
|
حمایت اجتماعی ادراک شده |
مقدار همبستگی |
|
|
1 |
527/0- |
543/0 |
|
سطح معناداری |
|
|
|
000/0 |
000/0 |
|
|
احساس تنهایی |
مقدار همبستگی |
|
|
|
1 |
600/0 |
|
سطح معناداری |
|
|
|
|
|
|
|
قدرت ایگو |
مقدار همبستگی |
|
|
|
|
1 |
|
سطح معناداری |
|
|
|
|
|
با توجه به جدول 3 ضرایب همبستگی پیرسون بین سرمایه روانشناختی با انسجام خود(ضریب همبستگی پیرسون= 551/0 و سطح معناداری کمتر از 01/0)، حمایت اجتماعی ادراک شده با انسجام خود (ضریب همبستگی پیرسون= 538/0 و سطح معناداری کمتر از 01/0)، احساس تنهایی با انسجام خود (ضریب همبستگی پیرسون= 552/0- و سطح معناداری کمتر از 01/0) و قدرت ایگو با انسجام خود (ضریب همبستگی پیرسون= 642/0 و سطح معناداری کمتر از 01/0) و سطوح معناداری میتوان گفت بین سرمایه های روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده و قدرت ایگو با انسجام خود رابطه مثبت و معنادار و بین احساس تنهایی با انسجام خود رابطه منفی و معناداری وجود دارد. به عبارت دیگر سطوح بالای سرمایههای روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده و قدرت ایگو وسطوح پایین احساس تنهایی با سطوح بالای انسجام خود متناظر بود.
در این قسمت به بررسی فرضیه اصلی پژوهش با استفاده از نتایج به دست آمده پرداخته شد. نتایج این بررسی در شکلهای 2، 3 و جدول3 آورده شده است.
شکل 2- ضرایب غیراستاندارد مدل روابط بین انسجام خود با سرمایه های روانشناختی ، حمایت اجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی با نقش میانجی قدرت ایگو
شکل 3- ضرایب استاندارد مدل روابط بین انسجام خود با سرمایه های روانشناختی ، حمایت اجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی با نقش میانجی قدرت ایگو
جدول4- پارامترهای اندازه گیری روابط مستقیم متغیرها
|
مسیر |
ضرایب غیر استاندارد |
ضرایب استاندارد |
خطای معیار |
نسبت بحرانی |
سطح معناداری |
ضریب تعیین |
|
سرمایه های روانشناختی به قدرت ایگو |
312/0 |
343/0 |
060/0 |
2/5 |
000/0 |
|
|
حمایت اجتماعی ادراک شده به قدرت ایگو |
110/0 |
185/0 |
042/0 |
6/2 |
009/0 |
573/0 |
|
احساس تنهایی به قدرت ایگو |
128/0- |
407/0- |
020/0 |
5/6- |
000/0 |
|
|
سرمایه های روانشناختی به انسجام خود |
115/0 |
237/0 |
031/0 |
7/3 |
000/0 |
|
|
قدرت ایگو به انسجام خود |
155/0 |
289/0 |
047/0 |
3/3 |
001/0 |
|
با توجه به جدول 3، نتایج حاصل از روابط مستقیم متغیرهای پژوهش در مدل نشان میدهد که تمامی ضرایب مسیرهای مستقیم بین متغیرها از لحاظ آماری معنادار است (تمامی سطوح معناداری کمتر از 05/0 هستند). بنابر نتایج جدول3 ، 3/57 درصد از قدرت ایگو توسط سرمایههای روانشناختی، حمایتاجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی تبیین میشود. همچنین 61 درصد از انسجام خود توسط سرمایههای روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی و قدرت ایگو به طور همزمان تبیین میشود. در ادامه به ارزیابی مدل با استفاده از شاخص های برازندگی میپردازیم. شاخصهای برازش در جدول 4 آورده شده است.
|
شاخص های برازندگی |
مقدار قابل قبول |
مقدار |
|
نسبت مجذور کای به درجه آزادی شاخص برازندگی تطبیقی (CFI) شاخص توکر- اویس (TLI) شاخص برازندگی افزایش (IFI) شاخص برازندگی هنجار شده (NFI) شاخص ریشه میانگین مجذورات خطای تقریب |
کمتر از 3 بیشتر از 9/0 بیشتر از 9/0 بیشتر از 9/0 بیشتر از 9/0 کمتر از 1/0 |
796/2 939/0 911/0 940/0 909/0 091/0 |
به منظور بررسی فرضیه اصلی به علت وجود متغیر میانجی، بررسی روابط غیرمستقیم متغیرها از طریق روش بوت استرپ انجام شد. نتایج این بررسی در جدول 5 آورده شده است.
جدول 6- پارامترهای اندازه گیری روابط غیر مستقیم متغیرها
|
مسیر |
ضریب غیراستاندارد |
ضریب استاندارد |
خطای معیار |
حد پایین |
حد بالا |
سطح معناداری |
|
سرمایه های روانشناختی به انسجام خود با نقش میانجی قدرت ایگو |
048/0 |
099/0 |
020/0 |
024/0 |
090/0 |
001/0 |
|
حمایت اجتماعی ادراک شده به انسجام خود با نقش میانجی قدرت ایگو |
017/0 |
053/0 |
009/0 |
006/0 |
039/0 |
008/0 |
|
احساس تنهایی به انسجام خود با نقش میانجی قدرت ایگو |
020/0- |
118/0- |
008/0 |
036/0- |
010/0- |
001/0 |
همانطورکه در جدول 5 مشاهده میشود حدود بالا و پایین رابطههای غیر مستقیم بین سرمایههای روانشناختی به انسجام خود با نقش میانجی قدرت ایگو، حمایت اجتماعی ادراک شده به انسجام خود با نقش میانجی قدرت ایگو و احساس تنهایی به انسجام خود با نقش میانجی قدرت ایگو، صفر را در بر نمیگیرد و همچنین سطوح معناداری کمتر از 05/0 است، لذا این روابط غیرمستقیم معنادارهستند. به عبارت دیگر سرمایههای روانشناختی ، حمایت اجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی می توانند انسجام خود را در زنان سالمند با نقش میانجی قدرت ایگو پیشبینی کنند.
بحث و نتیجهگیری
هدف از انجام این پژوهش تدوین مدلی بود که بتواند انسجام خود را در زنان سالمند براساس سرمایه های روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی با نقش میانجی نیرومندی ایگو پیشبینی کند. براساس نتایج به دست آمده میتوان گفت که تمامی ضرایب مسیرهای مستقیم بین متغیرهای انسجام خود، سرمایههای روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده، احساس تنهایی و قدرت ایگو از برازش مطلوبی برخوردارند. مطالعاتی هستند که میتوان این نتیجه را از آنها استنباط کرد، از جمله خدمتی (1399) که به انجام پژوهشی با موضوع رابطه احساس پیوستگی و توانمندی ایگو با اضطراب مرگ سالمندان پرداخت و مشخص شد بین توانمندی ایگو و اضطراب مرگ سالمندان، رابطه منفی وجود دارد و همچنین بین احساس انسجام و اضطراب مرگ سالمندان رابطه منفی معناداری وجود دارد، پس توانمندی ایگو و اضطراب مرگ سالمندان به طور منفی و معناداری اضطراب مرگ را پیشبینی نمودند. همچنین از نتایج پژوهشهای صف آرا و همکاران (1401)، فیاضی و همکاران (1401)، یوسفیافراشته و رضایی( 1400)، ربیعی (1400)، دورال وهمکاران(2021)، زلینسکا(2020)، ماهوناندا (2020) لی و همکاران (2017)، سیورید و همکاران (2008)، اشنایدر(2004) میتوان نتایج مشابهی را استنتاج نمود.
بر طبق این یافتهها، انسجام خود به ثبات و یکپارچگی شخصیت در طول زمان اشاره دارد و عواملی مانند سرمایههای روانشناختی، حمایت اجتماعی ادراک شده و احساس تنهایی از مهمترین متغیرهایی هستند که می توانند بر انسجام خود در سالمندان تأثیر بگذارند. در این میان قدرت ایگو به عنوان یک متغیر میانجی می تواند نقش مهمی در این رابطه ایفا کند. سرمایه های روانشناختی که شامل خودکارآمدی، امید، خوش بینی و تاب آوری است به فرد کمک می کند تا در مواجهه با چالش های دوران سالمندی، احساس انسجام و یکپارچگی بیشتری داشته باشند. خودکارآمدی بالا باعث میشود که سالمندان درک بهتری از تواناییهای خود داشته باشند و انسجام خود را حفظ کنند، امید و خوشبینی نقش محافظتی در برابر احساس شکست و از هم گسیختگی شخصیت دارند، تابآوری به سالمندان کمک میکند که در برابر استرسها و تغییرات ناشی از پیری، سازگاری بیشتری داشته باشند، حمایت اجتماعی ادراک شده شامل حمایت اطلاعاتی، عاطفی و ابزاری از سوی خانواده، دوستان و جامعه است و سالمندانی که حمایت اجتماعی ادراک نمودهاند به طور مؤثرتری از سبکهای مقابلهای مسئله مدار استفاده میکنند و در نتیجه آشفتگی کمتر و بهزیستی روانی بیشتری را گزارش می کنند و قادر خواهند بود تا اثرات منفی موقعیتهای استرسزا را به طور مستقیم حذف کند یا دست کم آن ها را کاهش دهد پس به ایجاد نوعی اعتماد به نفس و اطمینان از مواجهه مؤثر در برابر مشــکلات منجر میشود و کمتر احساس انزوای روانی می کنند. انزوای اجتماعی که میتواند به احساس تنهایی منجر شود به عنوان یک عامل خطر برای سلامت روان افراد، به طور فزایندهای با افزایش سن شیوع پیدا میکند و بر خلاف حمایت اجتماعی، احساس تنهایی میتواند یک عامل مخرب برای انسجام خود باشد، سالمندان تنها و منزوی دچار کاهش عزت نفس و افزایش اضطراب وجودی میشود و نیرومندی ایگو نیز که نشانگر توانایی فرد در کنترل هیجانات، مقابله با استرسها و حفظ یکپارچگی روانی است وقتی در افراد بالا رود باعث ایجاد تعادل بین چالشهای زندگی و انسجام خود میشود. در همین راستا مطالعه فعلی نشان داد که نیرومندی ایگو میتواند به عنوان یک عامل میانجی این روابط را تعدیل کند. این مطالعه مانند هر پژوهش دیگری دارای محدودیت هایی بود. از آنجایی که این پژوهش بر روی زنان سالمند شهر تهران انجام شد، تعمیم نتایج را به سایر شهرها با مشکل مواجه میکند همچنین، استفاده از مقیاس خود گزارشدهی و نمونهگیری در دسترس به دلیل گسترده بودن حجم نمونه و عدم دسترسی به کلیه سالمندان شهر تهران از جمله محدودیت های این پژوهش بود.پیشنهاد میشود تحقیقات آتی با نمونههایی از مردان سالمند یا ترکیبی از دو جنس انجام شود تا امکان مقایسه جنسیتی فراهم آید. مطالعهای مشابه در سایر شهرها و مناطق روستایی انجام گیرد و یافتههای آن با یافتههای پژوهش حاضر مقایسه شود. اکثریت افراد شرکتکننده در این پژوهش زنان متأهل و خانهدار بودند پیشنهاد میشود که پژوهش درگروههای مختلف زنان با ویژگیهای مختلف(شاغل، مجرد، بدون فرزند) نیز انجام شود تا نتایج به دست آمده جامعتر و قابل تعمیمتر باشد.
ملاحظات اخلاقی: در جریان اجرای این پژوهش و تهیه مقاله کلیه قوانین کشوری و اصول اخلاق حرفه ای مرتبط با پژوهش رعایت شده است.
تضاد منافع:
مقاله حاضر فاقد هرگونه تعارض منافع بوده است و این مقاله در هیچ نشریه ای اعم از داخلی و خارجی چاپ نشده است.
منابع
[1]. Ji
[2]. Yin
[3]. Li
[4]. Zhou
[5] Empty nest
[6]. Fang
[7]. Lie
[8]. Lin
[9]. Zhang
[10]. Paika
[11]. Ntountoulaki
[12]. Papaioannou
[13]. Hyphantis
[14] Psychological capital
[15]. Tang
[16]. Wang
[17]. Zhou
[18]. Wang
[19]. Zhang
[20]. Lu
[21]. Jiang
[22]. Ang
[23]. Malhotra
[24] Perceived social support
[25]. Gottlieb
[26]. Jenkins
[27]. Demaray
[28]. Weiss
[29] Sense of loneliness
[30]. Wang
[31] .Mann
[32] Lioyd- Evans
[33]. Oisen
[34] Ego strength
[35]. Markstrom
[36]. Marshal
[37]. Block & Block
[38] Antonovsky sense of coherence questionnaire
