نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناس ارشد مشاورۀ توانبخشی، گروه مشاوره، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
2 استاد، گروه مشاوره، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Introduction: Older adults residing in care facilities often experience increased loneliness and death anxiety due to factors such as reduced activity, loss of social networks, and diminished social support. This study investigated the effectiveness of computer-based cognitive rehabilitation on social isolation and death anxiety in this population.
Methods: A quasi-experimental pre-test/post-test control group design was employed. Participants were 30 elderly residents of care facilities in Ardabil and Kerman, Iran, recruited via convenience sampling and randomly assigned to either an experimental group (n=15) or a control group (n=15). The experimental group received twelve 45-minute sessions of computer-based cognitive rehabilitation, while the control group received no intervention. Social isolation was measured using the Chalapi and Amirkafi (1970) scale, and death anxiety was assessed with Templer's Death Anxiety Scale (1970).
Results: Computer-based cognitive rehabilitation significantly reduced social isolation (p < .001) in the experimental group compared to the control group. However, the intervention did not demonstrate a significant effect on death anxiety (p > .001).
Conclusion: Computer-based cognitive rehabilitation appears to be a promising intervention for reducing social isolation among elderly residents of care facilities, likely due to its accessibility and diverse range of tasks. While the intervention was not effective in reducing death anxiety in this study, further research is warranted to explore this area more fully. Future studies should investigate the mechanisms by which cognitive rehabilitation impacts social isolation and explore alternative interventions for addressing death anxiety in this population.
کلیدواژهها English
مقدمه
پیشبینی میشود که جمعیت افراد 65 ساله یا بالاتر از 524 میلیون نفر در سال 2010 به نزدیک به 5/1 میلیارد نفر در سال 2050 افزایش یابد که تقریباً 16 درصد از کل جمعیت جهان تا سال 2050 را تشکیل میدهد (فانگ و همکاران[1]، 2023). تجلی این روند جمعیتی در کشورهای در حال توسعه مانند ایران نیز مشهود است، جایی که آخرین سرشماری انجام شده در سال 2011 نشان دهنده افزایش درصد افراد سالمند[2] از 7/6 درصد به 2/8 درصد در یک بازه زمانی پنج ساله است. تحلیلهای جمعیتی و جمعیتشناختی افزایش قابلتوجهی در جمعیت سالمند ایران در سه دهۀ آینده را پیشبینی میکند و پیشبینیها نشان میدهد که نسبت جمعیت سالمندان تا سال ۲۰۲۱ به 7/21 درصد میرسد (محمدپور و همکاران، 2018). سالمندی یک اتفاق اجتنابناپذیر و ذاتی است که با انحطاط پیشرونده در عملکردهای فیزیولوژیکی و فیزیکی مشخص میشود. در مراحل بعدی زندگی، جمعیت سالمند شیوع بالایی از بیماریهای غیرواگیر مانند فشار خون بالا، بیماریهای قلبیعروقی، دیابت نوع 2، پوکی استخوان، آرتروز، اختلالات حسی و زمین خوردن را تجربه میکنند. علاوهبر این، افزایش سن اغلب باعث بروز مشکلات شناختی و سلامت روانی میشود که منجر به ناتوانی و کاهش کیفیت زندگی در میان سالمندان میشود (چوبه و همکاران[3]، 2020). سالمندان میتوانند علاوهبر سازگار شدن، از شرایط زندگی خود نیز لذت ببرند (لی و یو[4] ، 2022). در واقع، سالمندی بهعنوان یکی از مهمترین دورههای زندگی با چالشهای متعددی از جمله اضطراب مرگ روبهرو است. سالمندان در مقایسه با دیگر اقشار سنی جامعه از آسیبهای اجتماعی و روانی بیشتری رنج میبرند.
اضطراب مرگ جزء احساسهایی است که معمولاً سالمندان دچار آن میشوند و میتواند بر جنبههای مختلف زندگی آنها اثرات منفی بگذارد. مفهوم اضطراب مرگ[5] بهعنوان یک جنبۀ اساسی و مرکزی از تجربۀ انسانی اولین بار توسط بکر مطرح شدهاست (بکر[6]، 1973، به نقل از منزیس و همکاران[7]، 2020). اضطراب مرگ تواناییهای شناختی ما را قادر میسازد تا فانی بودن خود را تعمق کرده و پیشبینی کنیم، در نتیجه وجودی دائمی تحتالشعاع این آگاهی قرار میگیرد که ناگزیر رشد میکنیم، شکوفا میشویم و در نهایت زوال میکنیم و نابود میشویم (یالوم[8]، 2008). نحوۀ ادراک افراد از مرگ تحت تأثیر رویدادهای مرگی است که در محیط اطراف خود شاهد آن هستند، مانند ویژگیهای رشد دورۀ سنی آنها و تجربههای شخصیای که در نتیجۀ اعتقادات مذهبی و فرهنگی خود به دست میآورند (کورچر و اردوغان[9]، 2020، به نقل از اصلان[10]، 2021). بحث پیرامون شیوع اضطراب مرگ در میان سالمندان همیشه موضوع مهمی بودهاست. مطالعات متعدد نشان دادهاند که اضطراب مرگ در بین سالمندان بهدلیل عوامل مختلف از جمله بیماریهای جسمی، محدودیت در تحرک و تکیه بر دیگران برای کمک، متمایل به افزایش است (بالا و ماهشواری[11]، 2018؛ خادمی و همکاران، 2021؛ یائو و همکاران[12]، 2020). برعکس، تحقیقات دیگر نشان دادهاست که این اضطراب با افزایش سن کاهش مییابد زیرا افراد پذیرش بیشتری از مرگومیر پیدا میکنند (جمادار و چاولا[13]، 2020). در مطالعهای دیگر مشخص شد که 47 درصد از سالمندان ساکن در خانههای سالمندان و خارج از آن، اضطراب مرگ خفیف را تجربه کردند، درحالیکه 52 درصد اضطراب مرگ متوسط را تجربه کردند (محمدپورو همکاران، 2018).
یکی از عواملی که میتواند تأثیر زیادی را بر روند سالمندی بگذارد، انزوای اجتماعی[14] است. طردی که سالمندان تجربه میکنند سبب طرد ذهنی و درنهایت در حاشیه قرار گرفتن سالمند میشود (بیان فر و قدرتی، 1401). در اواخر دهۀ 1960 و 1970، برای اولین بار مفهوم انزوای اجتماعی بهعنوان موضوعی رایج در زمینۀ مطالعات بیگانگی ظاهر شد (نیل و سیمن[15]، 1964). انزوای اجتماعی یک مفهوم چندوجهی است که میتوان آن را بهعنوان کمیت و یا کیفیت ناکافی تعامل با افراد دیگر مشخص کرد، که شامل آن دسته از تعاملهایی است که در ردههای شخصی، جمعی و یا اجتماعی رخ میدهند (اسمیت و لیم[16]، 2020؛ زاوالتا و همکاران[17]، 2017). اختلال در تعاملات بینفردی، احساس ناکامی و تنهایی زیادی را برای افراد بهوجد میآورد (گل محمدیان و سقزی، 1400). در اواخر، تاکید فزایندهای بر اهمیت ارتباطات اجتماعی در تحقیقات تجربی در مورد عوامل اجتماعی تعیینکنندۀ سلامت وجود داشتهاست (عسگرزاده و همکاران، 1403). در این مجموعۀ گسترده از ادبیات، انزوای اجتماعی بهعنوان مفهوم اساسی که تأثیر عمیقی بر سلامت انسان دارد، پدیدار شدهاست. انزوای اجتماعی هم تجربیات عینی (زیستشناختی) و هم تجربیات ذهنی (روانشناختی) قطع ارتباط اجتماعی را در بر میگیرد. این امر بهویژه به سلامت جسمی و روانی و همچنین طول عمر افراد مسن بهدلیل عوامل مختلف مرتبط با افزایش سن، مانند از دست دادن روابط، شرایط پزشکی و کاهش عملکرد مرتبط است. علاوهبر این، اثرات انزوای اجتماعی بر سلامت و طول عمر افراد مسن قابلتوجه است (دونوان و بلیزر[18]، 2020). بهعنوان مثال، متاآنالیزها نشان داده است که انزوای اجتماعی یا تنهایی در افراد مسن با 50 درصد افزایش خطر ابتلا به زوال عقل (کویپر و همکاران[19] ، 2015)، 30 درصد افزایش خطر ابتلا به بیماری عروق کرونر یا سکتۀ مغزی (والتورتا و همکاران[20] ، 2016) و 26 درصد افزایش خطر مرگومیر ناشی از آن (هولتلانستاد و همکاران[21]، 2015) مرتبط است. این مسائل اقدامات مناسب را برای افزایش بهزیستی سالمندان ضروری میسازد.
یکی از مسائل بهداشتی مطرح در غالب جوامع، سلامت سالمندان است، و همچنین اولین گام جهت پیشگیری از بیماریهای مزمن و بهبود سطح سلامتی سالمندان، شناسایی وضعیت سلامتی در آنها است. انزوای اجتماعی، یک پدیدۀ رایج در افراد سالمند میباشد، بنابراین باید به دنبال مداخلات مؤثر در این زمینه بود. توانبخشی شناختی یک فرآیند درمانی است که شامل اصلاح یا جبران نقصهای شناختی و پیامدهای مرتبط با آن از طریق اجرای برنامههای تثبیت شده توسط یک درمانگر آموزش دیده است (نجاتی، 2022). هدف نهایی توانبخشی شناختی تنها بهبود عملکردهای شناختی خاص نیست، بلکه کاهش پیامدهای ذهنی، اجتماعی و تحصیلی نقصهای شناختی است. علاوهبر این، تعریف حاضر بر اهمیت یک برنامۀ بهخوبی تثبیت شده در توانبخشی شناختی تأکید میکند. چنین برنامهای براساس یک مدل نظری توسعهیافته و به اصول اولیه پایبند است. بدون برنامه، توانبخشی شناختی شبیه رانندگی بدون نقشۀ ذهنی یا فیزیکی است (نجاتی[22]، 2022). مداخلات شناختی مبتنیبر رایانه یکی از توانبخشیهای فناوریمحور است (گالتو و ساکو[23]، 2017). توانبخشی شناختی رایانهمحور یکی از شاخههای علوم اعصابشناختی است که با اتکا به یافتههای این علوم و تکنولوژیهای جدید سعی در درمان اختلالات شناختی یا ارتقای قوای شناختی افراد دارد (مکدونل[24] ، 2017). توانبخشی شناختی رایانهمحور شامل 11 فرآیند پرورشی است که طی آن فرد با انجام تمرینات پیاپی شناختی، مهارتهای اساسی شناختی خود را که مبنای بسیاری از فعالیتهای روزانه مانند یادگیری است، را بهبود میبخشد( شعبانعلیفمی و همکاران، 1401). یادگیری رایانهمحور، فعالیتهای مبتنیبر حافظه رایانهای و بازیهای ویدئویی است و ممکن است که به فرد در راستای بهبود حافظه و سایر کارکردهای عملکرد اجرایی کمک شایانی نماید. ما از توانبخشی شناختی مبتنیبر رایانه[25] در این پژوهش بهره بردیم و بررسی این روش تحت مؤلفههای تعریف توانبخشی شناختی نشان میدهد که، مبتنیبر ماهیت پویایی توانبخشی شناختی است، هم شامل اصلاح (بر برنامههای مبتنیبر وظیفه با هدف تقویت عملکردهای شناختی مختل تمرکز دارد)، و جبران (از برنامههای مبتنیبر آموزش برای آموزش راهبردهای مفید به بیماران برای تعامل با محیطشان با استفاده از تواناییهای شناختی موجود استفاده میکند) میشود و همینطور در راستای هدف توانبخشی شناختی (کاهش پیامدهای ذهنی، اجتماعی و تحصیلی نقصهای شناختی) عمل میکند. مسئله ی مهم این است که رایانهمحور بودن در درمان توانبخشی شناختی یک برنامۀ تثبیت شدۀ خوب در طی درمان ارائه میدهد که هم یک مدل نظری توسعهیافته است و هم به اصول اولیۀ توانبخشی شناختی پایبند است. با توجه به افزایش علاقه به کاهش شناختی مرتبط با سن در دهههای گذشته، تعدادی از مطالعات با تمرکز بر توانبخشی شناختی[26] ظهور کرده است (بورلا و همکاران[27] ، 2010). مطالعات متعددی در مورد توانبخشی شناختی در نتیجه افزایش علاقه به زوال شناختی مرتبط با سن در دهههای اخیر پدیدار شدهاست (بری و همکاران[28] ، 2010؛ بورلا و همکاران[29] ، 2010). اثربخشی توانبخشی شناختی در کاهش تظاهرات بالینی نیز در بین افراد مسن بررسی شده است ((مونتویا-موریلو و همکاران، 2020). توانبخشی شناختی علاوهبر این توانایی افزایش متغیرهای عملکردی، بهویژه کیفیت زندگی و شکایات ذهنی را در جمعیت سالمند نشان داده است (نولنهوکسما[30]، 1991؛ میبورن و همکاران[31] ، 2017). بنابراین استفاده از توانبخشی شناختی رایانهمحور برای بهبود عملکرد شناختی و پیامدهای نقصوص شناختی سالمندان به کار میرود. در سالهای اخیر، توانبخشی شناختی به کمک رایانه بهعنوان جایگزین یا مکمل خوبی برای توانبخشی شناختی سنتی پذیرفته شده است (نی و همکاران[32]، 2022) و یکی از روشهای بهبود کارکردهای اجرایی و توانمندی شناختی و روانی افراد بهخصوص افراد مسن، توانبخشی شناختی رایانهمحور است. توانبخشی شناختی رایانهمحور برای درمان و بازتوانی مشکلات شناختی بهکار برده میشود و برای تقویت حوزههای دچار آسیب و یا جایگزین کردن الگوهای جدید برای جبران مشکلات شناختی و رفتاری بکار برده میشود که از این جهت برای کاهش انزوای اجتماعی سالمندان که دچار اضطراب مرگ هستند، میتواند مفید و مؤثر واقع گردد و این امر بر اهمیت انجام چنین پژوهشی میافزاید. بر همین اساس، مطالعۀ حاضر، باهدف بررسی اثربخشی توانبخشی شناختی رایانهمحور در بهبود انزوای اجتماعی و اضطراب مرگ در افراد سالمند انجام شد.
روش
طرح پژوهش و شرکتکنندگان
روش پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ روش و ماهیت گردآوری دادهها، نیمهآزمایشی از نوع پیشآزمون-پسآزمون با گروه کنترل بود. جامعۀ آماری پژوهش حاضر شامل کلیۀ سالمندان مقیم مراکز سالمندان منتخب در شهرستان اردبیل در سال 1402 بود. از بین آنها 30 نفر بهعنوان نمونه با روش نمونهگیری در دسترس براساس ملاکهای ورود به مطالعه انتخاب شدند که انتخاب این تعداد برای نمونه بهدلیل توصیۀ دلاور (1396)، راجعبه انتخاب 15 نفر برای هر گروه در روشهای آزمایشی است. ملاکهای ورود به پژوهش عبارت بود از (1) سکونت در مراکز نگهداری از سالمندان، (2) سن بالای60 و (3) تعهد به کارکرد جلسه (انجام تکالیف در جلسه) و ملاکهای خروج شرکتکنندگان از مطالعه نیز شامل (1) تکمیل ناقص آزمونها ( بیپاسخ گذاشتن بیش از 20 درصد گویهها) و (2) ترخیص از مرکز سالمندان بود. جهت بررسی جمعیتشناختی، برای متغیر سن در میانگین گروه کنترل 26/65، انحراف معیار گروه کنترل 65/1، میانگین گروه آزمایش 93/62 و انحراف معیار گروه آزمایش 14/1 به دست آمدهاست. همچنین از میان سالمندان شرکتکننده در پژوهش حاضر، در گروه کنترل 9 نفر (60 درصد) با جنسیت مرد، 6 نفر (40 درصد) با جنسیت زن ، 3 نفر (20 درصد) در بازۀ سنی 60 تا 64 سال، 4 نفر (66/26 درصد) 65 تا 69 سال، دو نفر (33/13 درصد) 70 تا 75 سال و 6 نفر (40 درصد) 76 تا 80 سال و در گروه آزمایش 12 نفر (80 درصد) با جنسیت مرد، 3 نفر (20 درصد) با جنسیت زن، 3 نفر (20 درصد) در بازه سنی 60 تا 64 سال، 6 نفر (40 درصد) 65 تا 69 سال، 5 نفر (33/33 درصد) 70 تا 75 سال و 1 نفر (66/6 درصد) 76 تا 80 سال بودند.
ابزارهای پژوهش
الف) پرسشنامۀ اضطراب مرگ سالمند[33]: به منظور بررسی و سنجش متغیر اضطراب مرگ سالمند از پرسشنامۀ تمپلر[34] (1970) که شامل 15 سوال است، استفاده میگردد. . این پرسشنامه توسط رجبی و بحرانی (1380 ) به فارسی برگردانده شدهاست. پرسشنامه دارای سه مؤلفۀ اضطراب مرگ صرف، عامل عمومی و ترس از درد و جراحی است. طیف سؤالات بهصورت 2 گزینهای بله و خیر است. پاسخ بله نشانۀ اضطراب در فرد است. دامنۀ نمرات این مقیاس از 0 تا 15 متغیر است که نمره ی بالا معرف اضطراب بیشتر افراد درمورد مرگ است. امتیاز 0 تا 6 بهمعنای میزان اضطراب مرگ پایین، امتیاز 6 تا 7 بهمعنای میزان اضطراب مرگ متوسط و امتیاز 7 تا 15 بهمعنای میزان اضطراب مرگ بالا است. تمپلر ضریب بازآزمایی مقیاس را 83/0 و روایی محتوای ابزار را 87/0 بهدست آورده است. در پژوهش رسولی مقام و صالحی (2023)، اعتبار این پرسشنامه به روش ضریب آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار گرفت که مقدار آن 74/0 محاسبه شد.
ب) پرسشنامۀ انزوای اجتماعی[35]: به منظور بررسی و سنجش انزوای اجتماعی از پرسشنامه چلپی و امیرکافی (1383) که دارای 18 سؤال و چهار مؤلفه تنهایی اجتماعی (6 سؤال)، عجز (3 سؤال)، یأس اجتماعی (5 سؤال) و کاهش تحمل اجتماعی (4 سؤال) است، استفاده میشود. شیوۀ نمرهگذاری براساس طیف لیکرت پنج درجهای است که گزینههای آن کاملاً مخالفم
(نمرۀ 1) تا کاملاً موافقم (نمرۀ 5) طراحی شدهاست که نمرۀ ۱ نشاندهندۀ کمترین میزان انزوای اجتماعی و نمرۀ ۵ بازگوکنندۀ بیشترین میزان انزوای اجتماعی است. نمره بین 18 تا 30 بهمعنای میزان انزوای اجتماعی پایین، نمرۀ بین 30 تا 60 بهمعنای میزان انزوای اجتماعی متوسط و نمرۀ بالاتر از 60 بهمعنای میزان انزوای اجتماعی بالا است. در پژوهش مدرسی یزدی (1393) روایی محتوایی، صوری و ملاکی این پرسشنامه مناسب ارزیابی شدهاست و بهمنظور سنجش پایایی هر یک از ابعاد این پرسشنامه نیز از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است که طبق نتایج هر یک از مؤلفههای پرسشنامه از پایایی قابلقبولی برخوردار هستند.
ج) پروتکل درمانی: برنامههای رایانهای یک پاسخ ممکن برای ارائه ی راهحلهای مؤثر برای جمعیتی روبهافزایش مانند پیری و سالمندی است. همچنین برنامههای رایانهمحور بهطور ویژه در توانبخشی از نواحی شناخت و کارکردهای روزانه پشتیبانی میکنند. توانبخشی شناختی رایانهمحور یکی از شاخههای علوم اعصابشناختی و مبتنیبر اصول انعطافپذیری عصبی مغز است که با اتکا به یافتههای این علوم و تکنولوژیهای جدید سعی در درمان اختلالات شناختی یا ارتقای قوای شناختی افراد دارد. برای توانبخشی شناختی رایانهمحورچندین نرمافزار مانند نرمافزار آموزش نورولیژیکی و نرمافزار کاپیتان لاگ ارائه شده است. در پژوهش حاضر بهدلیل شرکت افراد 60 تا 80 ساله با ملیت ایرانی، مداخله از پژوهش گوهری و همکاران (1403)، اقتباس شده است که در آن پژوهشگر برای ارتباطگیری بهتر سالمندان در جلسات با پروتکل، یک پروتکل متفاوت شامل پاورپوینت آموزش تصویری، بازیهای ویدئویی و پادکست را گردآوری کرده است. مداخله در 12 جلسۀ 45 دقیقهای اجرا شد. برای اجرای پروتکل در پژوهش در این جلسات دو نمونه پاورپوینت با قابلیت اجرای خودکار برای سالمندان وجود داشت، که نمونۀ اول شامل توضیحات و تعریفها راجعبه پروتکل توانبخشی شناختی رایانهمحور، متغیر اضطراب مرگ و متغیر انزوای اجتماعی بهصورت تصویری و با فهم راحت بود. هدف از این کار درک بیشتر سالمندان در مورد پروتکل پژوهش و رفع ابهامات آنها بود. نمونۀ دوم شامل تمرینات پروتکل توانبخشی شناختی مبتنیبر رایانه (بازیهای رایانهای و پادکست) بود. خلاصۀ جلسات اجرای پروتکل درمانی جمعآوری شده توسط پژوهشگر در جدول 1 آمده است.
جدول 1. خلاصۀ جلسات توانبخشی شناختی رایانهمحور گوهری و همکاران (1403)
|
جلسات |
|
|
شرح جلسات |
زمان جلسات |
|
اول |
|
|
معارفه، بیان پیامد ها و اهداف شرکت در جلسات، ارائه ی پاورپوینت نوع اول (شامل تعاریف)، تشکیل گروه های 5 نفره، آموزش بازی ماز با رایانه، انجام بازی ماز، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
شنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
دوم |
|
|
احوالپرسی، آموزش بازی دکمۀ توقف، انجام بازی دکمۀ توقف با رایانه، گفتگوی شرکتکنندگان دربارۀ بازی دکمۀ توقف، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
دوشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
سوم |
|
|
احوالپرسی، آموزش بازی تطبیق تصاویر با رایانه، انجام بازی تطبیق تصاویر، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
چهارشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
چهارم |
|
|
احوالپرسی، آموزش بازی تفاوتها را پیدا کن با رایانه، انجام بازی تفاوتها را پیدا کن. انجام بازی دکمۀ توقف، دریافت بازخورد در خصوص بازیها، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
شنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
پنجم |
|
|
احوالپرسی، آموزش بازی کارتهای فرض کن با رایانه، انجام بازی کارتهای فرض کن، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
دوشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
ششم |
|
|
احوالپرسی، آموزش بازی پازل آبرنگ با رایانه، انجام بازی پازل آبرنگ، انجام بازی ماز، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای آن |
چهارشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
هفتم |
|
|
احوالپرسی، انجام بازی تطبیق تصاویر، آموزش بازی تصاویر پیچیده با رایانه، انجام بازی تصاویر پیچیده، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
شنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
هشتم |
|
|
احوالپرسی، انجام بازی دکمۀ توقف ، آموزش بازی Prune با رایانه، انجام بازی Prune، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
دوشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
نهم |
|
|
احوالپرسی، انجام بازی Prune، انجام بازی تفاوتها را پیدا کن، آموزش بازی شباهتها را پیدا کن با رایانه، انجام بازی شباهت ها را پیدا کن، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
چهارشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
دهم |
|
|
احوالپرسی، انجام بازی تطبیق تصاویر، انجام بازی کارتهای فرض کن، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
شنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
یازدهم |
|
|
احوالپرسی، انجام بازی چلچلی، انجام بازی Prune، انجام بازی ماز، دریافت بازخورد در خصوص بازی، شنیدن یک پادکست و بحث دربارۀ محتوای پادکست |
دوشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
|
دوازدهم |
|
|
مرور مطالب جلسات توسط پژوهشگر، دریافت بازخورد هر کدام از شرکتکنندگان راجع به بازی ها و کلیۀ جلسات، بررسی اهداف به منظور بیان اثربخشی جلسات توسط پژوهشگر و شرکتکنندگان |
چهارشنبه- ده تا ده و چهل و پنج دقیقۀ قبل از ظهر |
روش اجرا
پژوهش حاضر بعد از اخذ مجوزهای لازم، در مراکز سالمندان منتخب توسط بهزیستی شهرستان اردبیل، توسط پژوهشگر اجرا شد. قبل از اجرای پروتکل جهت اجرای پیشآزمون ابتدا پرسشنامههای اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی توسط دو گروه کنترل و آزمایش پاسخ داده شد. از بین کسانی که نمرهای بالاتر از نمرۀ برش پرسشنامهها دریافت کردند 30 نفر بهصورت تصادفی انتخاب شد و در دو گروه آزمایش (15 نفر) و کنترل (15 نفر) تقسیم شدند. پروتکل درمانی توانبخشی شناختی رایانهمحور برای سالمندان بهعلت محدودیتهای موجود در مرکز سالمندان و کمک به بهبود بیشتر، بهصورت گروهی اجرا شدهاست. این جلسات سه بار در هفته اجرا شد. زمان جلسات با توجه به شرایط موجود بهصورت 12 جلسه ی 45 دقیقهای انتخاب شد. در این مدت گروه کنترل هیچگونه اطلاعات و آموزشی دریافت نکردند. معیارهای حذف شرکتکنندگان شامل: (1) ترک پژوهش توسط شرکتکنندگان، (2) انجام ندادن تمارین در طول جلسات و (3) دچار شدن به آسیب یا صدمه در طول پژوهش بود. البته در طول پژوهش هیچکدام از سالمندان از روند پژوهش حذف نشدند. یک هفته پس از اتمام جلسات با گروه آزمایش، بهمنظور اجرای پسآزمون پرسشنامههای اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی هم برای گروه آزمایش و هم برای گروه کنترل یکبار دیگر تکمیل شد. سپس برای تجزیهوتحلیل دادهها از آمارههای آمار توصیفی (میانگین دادهها و انحراف معیار) و آمار استنباطی (آزمون تحلیل کوواریانس تکمتغیره با بررسی مفروضهها) استفاده شده است. تمام این عملیات با استفاده از نرم افزار SPSS-26 انجام شده است. در جدول 1 به تمرینات و خلاصهای از شیوۀ اجرای پروتکل، اشاره شده است.
یافتهها
ابتدا متغیرهای پژوهش توصیف شدهاند و سپس به تجزیهوتحلیل دادهها پرداخته شده است. با این هدف در این قسمت توصیفی از متغیر پژوهش در قالب جداول ارائه دادهایم.
جدول 2. میانگین و انحراف معیار متغیرهای اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی در گروههای کنترل و آزمایش
|
متغیر |
گروه آزمایش |
|
گروه کنترل |
||
|
پیشآزمون |
پسآزمون |
|
پیشآزمون |
پسآزمون |
|
|
میانگین (انحراف معیار) |
میانگین (انحراف معیار) |
|
میانگین (انحراف معیار) |
میانگین (انحراف معیار) |
|
|
اضطراب مرگ |
266/11 (791/1) |
400/8 (014/1) |
|
33/9 (975/0) |
800/8 (014/1) |
|
انزوای اجتماعی |
466/47 (421/4) |
733/38 (589/4) |
|
400/50 (838/8) |
866/48 (534/8) |
نمرات میانگین و انحراف معیار متغیر اضطراب مرگ در هر کدام از گروههای کنترل و آزمایش در جدول 3 ارائه شدهاست. نمرۀ میانگین متغیر اضطراب مرگ در گروه آزمایش، در پسآزمون، نسبت به پیشآزمون کاهش داشته است. معنیداری این تفاوتها نیاز به تحلیل استنباطی دارد و در قسمت آمار استنباطی بهطور دقیق به آن میپردازیم. اما شایان ذکر است که آمارۀ شاپیرو-ویلک گروههای کنترل و آزمایش، در مراحل پیشآزمون و پسآزمون متغیر اضطراب مرگ معنادار نیست. با این وجود توزیع متغیر اضطراب مرگ نرمال است (P>0.05). همچنین نمرۀ میانگین متغیر انزوای اجتماعی در گروه آزمایش، در پسآزمون، نسبت به پیشآزمون کاهش داشته است. معنیداری این تفاوتها نیاز به تحلیل استنباطی دارد و در قسمت آمار استنباطی به طور دقیق به آن میپردازیم. اما شایان ذکر است که آمارۀ شاپیرو-ویلک گروههای کنترل و آزمایش، در مراحل پیشآزمون و پسآزمون متغیر انزوای اجتماعی معنادار نیست. با این وجود توزیع متغیر انزوای اجتماعی نرمال است (P>0.05).
در ادامه به آمار استنباطی پرداخته شده است. پژوهش حاضر از نوع آزمایشی، پیشآزمون و پسآزمون است. با هدف کنترل بیشتر متغیرهای مزاحم (مانند اثر پیشآزمون) بهتر است برای بررسی فرضیههای از روش تحلیل کوواریانس تکمتغیره استفاده کنیم. برای استفاده از روش تحلیل کوواریانس تکمتغیره باید ابتدا متغیر منتخب پیشفرضهایش را دارا باشد. از این جهت ابتدا باید پیش فرضهای تحلیل کوواریانس تکمتغیره را برای متغیر اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی مورد بررسی قرار دهیم.
جدول 3. آزمون نرمال بودن برای متغیرهای اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی
|
متغیر |
وضعیت |
گروه |
آماره |
درجۀ آزادی |
سطح معناداری |
|
اضطراب مرگ |
کنترل |
پیشآزمون |
891/0 |
15 |
70/0 |
|
پسآزمون |
916/0 |
15 |
165/0 |
||
|
آزمایش |
پیشآزمون |
916/0 |
15 |
165/0 |
|
|
پسآزمون |
895/0 |
15 |
079/0 |
||
|
انزوای اجتماعی |
کنترل |
پیشآزمون |
928/0 |
15 |
255/0 |
|
پسآزمون |
909/0 |
15 |
129/0 |
||
|
آزمایش |
پیشآزمون |
896/0 |
15 |
083/0 |
|
|
پسآزمون |
964/0 |
15 |
765/0 |
نرمال بودن متغیرها (پیشفرض اول) را میتوان یکی از مهمترین پیشفرضهای آزمونهای پارامتریک مانند تحلیل کوواریانس تکمتغیره بهحساب آورد. تفسیر تست نرمال بودن به این صورت انجام میشود که اگر مقدار سطح معناداری (P) بیشتر از 05/0 باشد، تفاوت معنادار نبوده و در نتیجه توزیع متغیر نرمال است و اگر مقدار سطح معناداری کمتر از 05/0 باشد تفاوت معنادار و توزیع آن غیرنرمال است. به علت اینکه تعداد نمونۀ پژوهش کمتر از 50 است، برای تست نرمال بودن متغیر اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی از آزمون شاپیرو-ویلک استفاده کردهایم. مقدار سطح معناداری متغیر اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی برای دو گروه کنترل و آزمایش هم برای پیشآزمون و هم برای پسآزمون بیشتر از 05/0 است. این به معنی نرمال بودن توزیع متغیر اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی در پژوهش حاضر است.
جدول 4. نتایج آزمون لوین برای بررسی همگنی واریانسها در متغیرهای اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی گروههای کنترل و آزمایش
|
متغیر
|
F |
درجۀ آزادی 1 |
درجه آزادی 2 |
سطح معناداری |
|
اضطراب مرگ |
142/0 |
1 |
28 |
710/0 |
|
انزوای اجتماعی |
452/1 |
1 |
28 |
243/0 |
از آزمون لوین برای بررسی همگنی واریانسهای پسآزمون (پیشفرض دوم) متغیر اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی در دو گروه کنترل و آزمایش استفاده کردهایم. واریانسهای پسآزمون متغیر اضطراب مرگ در دو گروه کنترل و آزمایش (142/0=F و 710/0=P) و واریانسهای پسآزمون متغیر انزوای اجتماعی در دو گروه کنترل و آزمایش (142/0=F و 710/0=P) در سطح جامعه باهم تفاوتی ندارند (P>0.05)، و پیشفرض سوم برای این متغیرها، قابلقبول است.
جدول 5. نتایج تحلیل واریانس برای بررسی همگنی شیب خط رگرسیون
|
متغیر
|
منبع |
مجموع مجذورات |
درجۀ آزادی |
میانگین مجذورات |
F |
سطح معناداری |
|
اضطراب مرگ |
پیشآزمون*گروه |
111/0 |
1 |
111/0 |
302/0 |
587/0 |
|
انزوای اجتماعی |
پیشآزمون*گروه |
857/0 |
1 |
857/0 |
225/0 |
640/0 |
از آزمون F برای بررسی مفروضۀ همگنی شیب خط رگرسیون (پیشفرض سوم) پیشآزمون و پسآزمون متغیر اضطراب مرگ و انزوای اجتماعی در دو گروه کنترل و آزمایش استفاده شدهاست. بین دو متغیر کمکی و کنترل ارتباط معناداری وجود ندارد (P>0.05)، بنابراین مفروضۀ همگنی شیب خط رگرسیون برای این متغیرها برقرار است. در نتیجه اجازۀ استفاده از آزمون پارامتریک تحلیل کوواریانس تکمتغیره برای بررسی اثربخش بودن توانبخشی شناختی رایانهمحور بر انزوای اجتماعی و اضطراب مرگ سالمندان مقیم مراکز سالمندان را داریم.
با توجه به نتایج جدول 6 پس از تعدیل نمرات پیشآزمون، تفاوت معناداری از نظر اضطراب مرگ بین گروه کنترل و آزمایش وجود ندارد (F=0.195 و P>0.01). پس از اجرای تحلیل کوواریانس تکمتغیره و حذف اثرات مزاحم مانند اثر پیشآزمون، نتایج یافتهها نشان داد که توانبخشی شناختی رایانهمحور بر اضطراب مرگ سالمندان مقیم سالمندان اثرگذار نبودهاست. در واقع توانبخشی شناختی رایانهمحور اضطراب مرگ افراد موردمطالعه در گروه آزمایش را نسبت به گروه کنترل به اندازۀ کافی کاهش نداده است. همچنین نتایج تحلیل کوواریانس تکمتغیره در جدول 6 نشان میدهد که بین تفاضل میانگین نمرات متغیر انزوای اجتماعی در دو گروه پیشآزمون و پسآزمون تفاوت وجود دارد (P<0.001). بهعبارت دیگر توانبخشی شناختی رایانهمحور روی متغیر انزوای اجتماعی مؤثر بوده و باعث بهبود شده است.
جدول 6- نتایج تحلیل کوواریانس تک متغیرۀ ذهنآگاهی و تکانشگری در دو گروه کنترل و آزمایش
|
متغیر
|
منبع تغییرات |
مجموع مجذورات |
درجۀ آزادی |
میانگین مجذورات |
F |
سطح معناداری |
مجذور اتا |
توان مشاهده شده |
|
اضطراب مرگ |
پیش آزمون |
578/24 |
1 |
578/24 |
827/66 |
000/0 |
827/66 |
000/1 |
|
گروه |
072/0 |
1 |
072/0 |
195/0 |
000/0 |
007/0 |
071/0 |
|
|
خطا |
562/9 |
28 |
368/0 |
|
|
|
|
|
|
انزوای اجتماعی |
پیش آزمون |
345/12 |
1 |
345/12 |
432/5 |
000/0 |
162/0 |
689/0 |
|
گروه |
678/45 |
1 |
678/45 |
312/20 |
000/0 |
421/0 |
947/0 |
|
|
خطا |
890/67 |
28 |
514/2 |
|
|
|
|
بحث و نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی توانبخشی شناختی رایانهمحور بر انزوای اجتماعی و اضطراب مرگ سالمندان مرگ مقیم مراکز سالمندان، انجام شد تا در صورت نتیجهبخش بودن، در وضعیتهای بالینی، مداخلاتهای آموزشی و توانبخشی بتوان از آن بهره برد. بدین منظور فرضیههای پژوهش را دقیقتر وارسی میکنیم، به مباحثه و استنتاج درباب یافتههای پژوهش میپردازیم و دلایل موردقبول یا رد واقع شدن فرضیهها را تبیین میکنیم.
براساس یافتههای حاصل شده، دیده میشود که توانبخشی شناختی رایانهمحور برای اضطراب مرگ سالمندان مقیم مراکز سالمندان در مدت یک ماه، یک مداخلۀ مؤثر نبودهاست، از اینرو فرضیۀ یکم پژوهش رد میشود. حاصل نتیجۀ این فرضیه از پژوهش موجود همسو با یافتۀ پژوهش کلر و همکاران[36] (2002) و همچنین نتیجۀ پژوهش والدرون و همکاران[37] (2013) است. جستجو برای یافتن پژوهشهای همسوی بیشتر با نتیجۀ این فرضیه از پژوهش حاضر ناموفق ماند و پژوهشهای بیشتری که یافتههایش همسو با نتیجۀ پژوهش حاضر باشد، یافت نشد. در تبیین یافتۀ حاضر میتوان بیان کرد که در مراحل پایانی زندگی، افراد ممکن است با وقایع مختلفی از جمله رها شدن توسط فرزند بهدلیل ایجاد خانوادۀ خودش، ترک کار یا بازنشستگی داوطلبانه و همچنین دورههای اضطراب در رابطه با نزدیک شدن به مرگ مواجه شوند (سانتروک[38]، 2002). به گفتۀ هندراستی و همکاران[39] (2021)، در چنین شرایطی، سالمندان برای رویارویی با مرگومیر آمادگی ندارند، زیرا درک درستی از مرگ، اهمیت و معنای مرگ وجود ندارند. در نتیجه، هنگامی که موضوع مرگ مطرح میشود، سالمندان احساس اضطراب، ترس و ناراحتی را تجربه میکنند (جلال[40]، 2023). اضطراب پیرامون مرگ معمولاً از طریق احساس نگرانی، غم و اندوه، دلهره در مورد بیماری لاعلاج، ترس از مرگ، احساسات درماندگی، افکار بدبینانه، مشغولیت به عواقب مرگ و سایر نگرانیهای مرتبط ظاهر میشود (هدایت و اولیا[41]، 2014). در پژوهش کلر، ویلسون و همکاران (2002) به بررسی نتایج درمان در درمان شناختی رفتاری برای افسردگی و اضطراب بهدنبال آسیب مغزی اکتسابی، از جمله آسیب مغزی تروماتیک، تصادف عروقی مغز، بیاکسیژنی و جراحی مغز و اعصاب پرداختند. در انتها در این پژوهش بیان کردند که واضح است درمان شناختی رفتاری نوشدارویی نیست، زیرا مطالعات اغلب تنها کاهش جزئی در علائم اضطراب و افسردگی را نشان میدهند. این بررسی نشان میدهد که اگ درمانهای شناختی برای مثال، مدیریت خشم یا مقابله با آن را هدف قرار دهد، میتواند برای خشم یا مقابله مؤثر باشد، اما تعمیم نمییابد تا تأثیری بر اضطراب یا افسردگی داشته باشد. در نتیجه پیشنهاد داده شد که مداخلات شناختی که بهطور خاص اضطراب و افسردگی را هدف قرار میدهند، اثرات درمانی بهتری بر اضطراب و افسردگی ایجاد میکنند. همچنین پژوهش والدرون و همکاران (2013)، پیامدهایی برای ارزیابی اثربخشی مداخلات توانبخشی شناختی را برای افسردگی و اضطراب در مراجعهکنندگان کلینیک حافظه و مراقبان آنها بررسی کرد. این مطالعه دادههای مقایسهای مفیدی را برای استفاده در ارزیابی اثرات مداخلات توانبخشی شناختی بر خلقوخو و فشار مراقب ارائه کرد که نشان داد در غیاب مداخله، نمرات بهطور کلی در طول زمان ثابت میماند اما در سطح گروه، هیچ تغییر آماری معنیداری در نمرات در پیگیری وجود نداشت، اگرچه شرکتکنندگانی که بالاتر از نقاط برش تعیینشده امتیاز گرفتند، لزوماً افراد مشابهی در دو مقطع زمانی نبودند. در نتیجه بهصورت ویژه بر اضطراب و افسردگی مراجعه کننده و مراقبان (به صورت گروهی) تأثیری مثبت نداشتهاست.
در تبیین نتیجۀ حاضر در زیر دلایلی احتمالی برای رد شدن فرضیۀ یکم بررسی میشود:
متغیر اضطراب مرگ، یک متغیر خصیصهای برای پژوهش حاضر است. با اینکه ما احتمال عدمتأثیر توانبخشیشناختی رایانهمحور را برای متغیر اضطراب مرگ داشتیم، برای اطمینان بیشتر آن را وابسته در نظر گرفتهایم و تأثیر توانبخشیشناختی رایانهمحور را برای آن بررسی کردهایم با علم به این موضوع که پیش از این هیچ پیشینهای از پژوهش داخلی و خارجیای که مستقیماً دربارۀ مداخله توانبخشی شناختی رایانهمحور بر متغیر اضطراب مرگ کار کرده باشند، یافت نشد. بنابراین این موضوع که این فرضیه رد شدهاست را طبیعی میدانیم، چون اولین بار است که این مسئله مستقیماً بررسی شدهاست آن هم با وجود مداخله در مدت زمان کوتاه.
درمانهای استاندارد معمولاً نمیتوانند به اضطراب مرگ رسیدگی کنند. بهعنوان مثال، درمانهای استاندارد طلایی برای اختلالات اضطرابی معمولاً بهجای مقابله با نگرانیهای عمیقتر در مورد مرگومیر، بر رد تخمینهای تهدید خاص، مانند احتمال ابتلا به بیماری تمرکز میکنند. این شکست در هدف قرار دادن مسائل زمینهای بالقوه، مانند اضطراب مرگ، برای کمک به پدیدۀ "درهای گردان" در خدمات بهداشت روان پیشنهاد شدهاست. این به وضعیتی اشاره دارد که در آن افراد ممکن است برای یک بیماری به دنبال درمان باشند تا بعداً برای درمان بیماری دیگر مراجعه کنند. بهعبارت دیگر، اگر اضطراب مرگ در بسیاری از شرایط سلامت روان نقشی ایفا میکند، داشتن درمانهایی که بهطور خاص به این مفهوم میپردازد، برای جلوگیری از عود علائم و ایجاد اختلالات اضافی بسیار مهم است (منزیس و همکاران[42]، 2023).
با توجه به این که نمونۀ ما در این پژوهش از سالمندان مقیم مراکز سالمندان تشکیل شدهاست، پژوهشگر مشاهده کردهاست که همگی سالمندانی که در این پژوهش شرکت کردند بهعنوان یکی از ملاکهای ورود به پژوهش (دارا بودن حداقل نمرۀ لازم در پرسشنامۀ اضطراب مرگ تمپلر[43]) دارای اضطراب مرگ بودند اما باز هم این میزان اضطراب مرگ در بازۀ متوسط رو به پایین قرار داشت. پژوهشگر اذعان داشتهاست به این علت که جامعۀ ما خاص بودهاست و اکثر سالمندان مقیم مراکز سالمندان به اجبار و برخلاف میلشان به این مراکز سپرده شدهاند، دیگر امیدی به زندگی در بیرون از این مراکز را ندارند، بازنشستگی را تجربه کردند، عزیزان خود را از دست دادهاند، خود را بهعلت کهولت سن و بیماری نزدیک به مرگ میبینند و از محلۀ زندگی، دوستان، خانواده و غیره دور شدند، همگی آرزوی مرگ خود را دارند تا راحت شوند و دراین راستا به پذیرش مرگ میرسند. همانطور که در تحقیقات دیگر نشان داده شدهاست که اضطراب مرگ با افزایش سن کاهش مییابد زیرا افراد پذیرش بیشتری از مرگومیر پیدا میکنند (جمادار و چاولا[44]، 2020).
قارۀ آسیا جایی است که در آن هنوز قضیۀ مرگ تابو (لفظ حرام) حساب میشود و اضطراب مرگ بهعنوان یک حوزۀ پژوهش اشتباه تلقی میشود (تانگ و همکاران[45]، 2021). اضطراب مرگ نمودی از جنبۀ عدمی را داراست و نمایندهای از یک خطر مبهم میباشد؛ بنابراین، منشأ اضطراب نیز بهدلیل نامعلوم بودن مفهوم مرگ و بازتاب نداشتن تجربۀ شخصی، بهشدت مبهم است. عدمآشنایی به مرگ بهعنوان سرچشمۀ اصلی ناهنجاریهای روانی موجب میشود که مرگ بهعنوان مرجعی اساسی برای اضطراب در این موارد محسوب شود (شامینژاد و همکاران[46]، 2021). هم عوامل بیرونی و هم عوامل درونی بر ایجاد اضطراب مرگ وجود دارند (تانگ و همکاران، 2021). اینها همگی دلایلی برای بیان این مسئله است که متغیر اضطراب مرگ، یک متغیر دیرپا است. دیرپا بودن این متغیر به این معنی است که زمان زیادی برای تأثیرپذیری در جهت بررسی عمیق و کاهش نیاز دارد. همانطور که اولاسون و همکاران[47] (2018) در پژوهششان بیان کردند که درمان شناختی رفتاری برای افسردگی و اضطراب بهعنوان بخشی از برنامۀ مدیریت درد توانبخشی ممکن است مزایای طولانی مدت درمان را افزایش دهد. بنابراین متوجه میشویم چون درمان ما هم مبتنیبر درمانی از نوع شناختی است، نباید در طول مدت یک ماه انتظار کاهش چشمگیری در اضطراب مرگ سالمندان مراکز سالمندان را را میداشتیم و نیازمند مدت زمان بیشتری برای مداخله در اضطراب مرگ از طریق درمان توانبخشی شناختی رایانهمحور هستیم که جای امید است، این مسئله در پژوهشهای علمی آینده مورد توجه قرار بگیرد.
از آنجایی که جامعۀ ما خاص و شامل سالمندان بوده، پژوهشگر به وضوح شاهد این مسئله بودهاست که این افراد بهعلت کهولت سن در مدت زمان کم نمیتوانستند با رایانهمحور بودن پژوهش که یک مسئلۀ امروزی و فراگیر است، ارتباط بگیرند و تاثیر عمیقی در جهت بهبود اضطراب مرگ که خاصیت درونی بودن و ابهام را داراست، بپذیرند. در نتیجۀ علاوهبر زمان مداخلۀ پژوهش ما (یک ماه) که برای اضطراب مرگ کوتاه محسوب میشود، نیازمند وقت بیشتر جهت آموزش و مداخله بودند تا بتوان بهبودی در وضعیت اضطراب مرگ آنها ایجاد کرد.
همچنین نتایج پژوهش حاضر نشان داد که توانبخشی شناختی رایانهمحور انزوای اجتماعی را در سالمندان ساکن مراکز سالمندان بهبود میدهد. براساس یافتههای حاصل شده، دیده میشود که توانبخشی شناختی رایانهمحور بر انزوای اجتماعی سالمندان مقیم مراکز سالمندان در مدت یک ماه مداخله مؤثر بودهاست، از اینرو فرضیۀ سوم پژوهش قبول میشود. برآیند پژوهش مهیا شده همراستا با یافتههای لیم[48] (2023)، ون بوگارت و همکاران[49] (2023)، رای و همکاران[50] (2022) میباشد. پژوهشهای همراستا با یافتههای پژوهش ما که بیان کردیم، همگی تنهایی را بررسی کردهاند یا بعضیهایشان بهصورت کلی از مداخلات مبتنیبر دیجیتال استفاده کردند اما ما بهصورت دقیقتر از توانبخشی شناختی رایانهمحور استفاده و متغیر انزوای اجتماعی را بررسی کردیم. در تبیین برآیند حاضر میتوان گفت که پیری نشاندهندۀ مرحلۀ نهایی چرخۀ زندگی انسان است که اغلب با دورۀ زوال مشخص میشود. با افزایش سن افراد، بیشتر مستعد مشکلات جسمی و روانی هستند (رحماواتی و سعیدیه[51]، 2016). کاهش عملکرد شناختی که به فرآیند پیری نسبت داده میشود، ظرفیت فرد را برای سازگاری کاهش میدهد و منجر به مشکلات عاطفی مانند افسردگی و اضطراب میشود و درنتیجه شکلگیری روابط بینفردی را پیچیده میکند که منجر به کاهش کیفیت زندگی میشود (زلینسکی و گیلوسکی[52]، 2004). احساس تنهایی و انزوا معمولاً بهعنوان احساسات نامطلوب ذهنی ناشی از کمبود ارتباطات اجتماعی عمیق یا صمیمی تعریف میشود (لیهانت و همکاران[53] ، 2017). در زندگی روزمرۀ افراد مسن، آنها بهدلیل کنارهگیری از مشارکتهای اجتماعی و کاهش منابع در دسترس، اغلب با تنهایی مواجه میشوند (فاکویا و همکاران[54]، 2020). تنهایی و انزوای اجتماعی نه تنها به خودی خود باعث ایجاد رنج برای افراد مسن میشود، بلکه بهعنوان شاخصی از اختلالات روانی مانند افسردگی، زوال عقل، خودکشی و همچنین بیماریهای جسمی مانند فشار خون بالا، بیماری قلبی و دیابت، عمل میکند (لیهانت و همکاران، 2017). پیشبینی شده است که نسبت جمعیت جهانی 60 سال و بالاتر تا سال 2050 به 22 درصد خواهد رسید (چن و شولز[55]، 2016). در نتیجه، موضوع تنهایی در میان جمعیت سالمند ممکن است به یک نگرانی جهانی تبدیل شود. مداخلات غیردارویی مختلف درحالحاضر به روشهای مختلف با هدف جلوگیری از زوال شناختی و تقویت عملکرد شناختی در افراد مسن در حال بررسی است. مداخلۀ مبتنیبر شناخت نشاندهندۀ یک رویکرد جامع و پیچیده با هدف بهبود عملکرد شناختی، تحریک شناختی، آموزش شناختی و توانبخشی شناختی است (لیم[56]، 2023). تحقیقات در زمینۀ توانبخشی شناختی به کمک رایانه[57] اخیراً رشد کرده است. لیم (2023) در پژوهشش اثبات کرد که با توانبخشی شناختی رایانهمحور، میتوان عزتنفس سالمندانی که در تنهایی زندگی میکنند را افزایش داد و در نتیجه تنهایی و انزوا را با افزایش عزت نفس کاهش داد. ما برای پژوهش خودمان بهدلیل رایانهمحور بودن از بازیهای ویدئویی و فایلهای صوتی (پادکست) با درونمایۀ رویکرد شناختی استفاده کردهایم. در همسو با نتیجۀ ما در باب تأثیر مثبت استفاده از بازیهای ویدئویی و پادکست برای کاهش انزوای اجتماعی پژوهش رابسون[58] (2021)، تأثیر مثبت شنیدن پادکستهای مرتبط با تنهایی و انزوای اجتماعی در جهت کاهش انزوای اجتماعی را شاهد هستیم. طبق گفتۀ رابسون شنیدن پادکستهای مناسب موجب احساس اجتماعی بودن و صمیمیت در فضایی از نظر فیزیکی دور از بقیه، شدهاست. همینطور در پژوهش سانتوس و همکاران[59] (2021) بیان شدهاست که بازیهای ویدئویی موجب افزایش اعتمادبهنفس شده و انزوای اجتماعی را کاهش میدهد. و در پژوهش پالاویسینی و همکاران[60] (2022) بازیهای ویدیویی، بهویژه واقعیت افزوده و بازیهای آنلاین چند نفره، اضطراب، استرس و انزوا را کاهش دادهاست. و بهصورت کلی استفاده از تکنولوژی را برای کاهش تنهایی و انزوای اجتماعی سالمندان مفید دانسته و استفاده بیشتر از این شیوه پیشنهاد میشود (ویستر و همکاران[61]، 2021). ما در جلسات درمانی تحت عنوان اجرای درمان توانبخشی شناختی رایانهمحور (بازیهای ویدئویی و پادکستها) را برای سالمندان را بهصورت گروهی اجرا کردیم، و همراستا با هدف ما از اینکار برای کاهش انزوای اجتماعی در پژوهش اسمیت و لیم[62] (2020) هم بیان شدهاست که گروه درمانی یا گروهی انجام دادن برخی درمانها موجب کاهش انزوای اجتماعی و تنهایی میشود. یادگیری مهارتهای جدید و پیشنهادهای خلاقانه که در درمان توانبخشی شناختی رایانهمحور که با استفاده از بازیهای رایانهای و پادکستها به سالمندان در قالب تمرینات حین جلسات آموخته شد، موجب ارتقاء دانش و کیفیت زندگی میشود تا تنهایی و انزوا را کاهش دهد. از این نظر تأثیر مثبت پیشنهادات خلاقانه و یادگیری مهارتهای جدید در بهبود انزوا و تنهایی در پژوهش میوزر و همکاران[63] (2022) نیز بیان شدهاست. در جلسات با هدف مواجه کردن بیمار با موقعیتهایی که از آن میترسند یا به هر دلیلی از قرار گرفتن در آن موقعیتها اجتناب میکنند، بازی چلچلی و بازی کارت فرض کن با سالمندان تمرین شد و همچنین پادکستهای مرتبط شنیده شد که این مسئله نقش به سزایی در کاهش انزوای اجتماعی داشتهاست. بنابراین میتوان گفت در تبیین و تعبیر پایانی پس از روشنسازیهای کامل انزوای اجتماعی و برآیندهای این پژوهش و تحقیقهای سابق در این زمینه، میتوان اظهار داشت که توانبخشی شناختی رایانهمحور بر بهبود انزوای اجتماعی تأثیر مثبت و گذاشتهاست. برای بهرهجویی از توانبخشی شناختی رایانهمحور برای سالمندان، از بازیهای ویدئویی و پادکستهایی مرتبط با کار این پژوهش استفاده شدهاست. بازیهای ویدئویی و پادکستها در بهبود انزوای اجتماعی با افزایش ذهنآگاهی، توصیۀ فعالیتهای اجتماعی، ایجاد خلاقیت و یادگیری مهارتهای جدید، به چالش کشیدن ترسها و افزایش عزتنفس، نقشی مثبت ایفا کردند و همینطور استفاده از پادکستهای سازگار مسبب احساس اجتماعی بودن و یکدلی در محیطی از نظر فیزیکی دور از بقیه، شدهاست که این هم تأثیری زیاد و مسمرثمر در جهت کاهش انزوای اجتماعی داشتهاست. همچنین میتوان گفت اجرای بازیها و پادکستها در قالب گروهی، بسیار در کاهش انزوای اجتماعی مؤثر بودهاست. بیان این مطلب هم حائر اهمیت است که بهعلت استفاده از بازیهای ویدئویی و پادکستها در جلسات با سالمندان ، ایجاد احساس صمیمیت سریعتر از حد انتظار اتفاق افتادهاست و این امر موجب افزایش تأثیر مثبت برای بهبود سالمندان بودهاست (تقوایی و همکاران، 1400).
هر مطالعه و فعالیت پژوهشی در زمان اجرا با محدودیتهایی همراه است که لاجرم این پژوهش نیز مستثنا نبوده و با چالشها و محدودیتهایی مواجه بوده است، که از جمله مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: (1) عدمهمکاری کامل و مفید سالمندان در بخش پرسشنامه بهعلت بیحوصلگی ناشی از پیری و نداشتن سواد کافی سالمندان جهت تکمیل پرسشنامهها، (2) اکثر سالمندان دارای سواد دیجیتالی کافی راجعبه استفاده از بازیهای ویدئویی و پادکستها نبودند و نیازمند کمک مستقیم پژوهشگر بودند و (3) وجود سروصدای زیاد هنگامی که نیاز به سکوت کافی جهت شنیدن پادکستها وجود داشت، مشکل ساز بود. بنابراین پیشنهاد میشود: (1) این پژوهش که تنها بر سالمندان مقیم مراکز سالمندان کار کردهاست در نتیجه میتوان در آینده این پژوهش را برای سالمندان دیگر (سالمندان بازنشسته سازمانهای مختلف، سالمندان مقیم مراکز نگهداری از بیمارهای روان و دیگر مراکز) هم اجرا شود تا نتیجۀ آن بررسی شود، (2) در حیطۀ موسیقیدرمانی از توانبخشی شناختی رایانهمحور (دریافت پادکستهایی با محتوای مرتبط با مشکل مراجع جهت درمان) استفاده شود و (3) با توجه به رشد روزافزون تکنولوژی و رخنۀ این امر در زندگی شخصی، کار، ارتباطات و درمانها، یادگیری مباحث مربوطۀ تکنولوژی و استفاده از آن یک مسئلۀ جهانی است. لذا پیشنهاد میشود افرادی جهت درمان به شیوۀ رایانهمحوری توسط متخصصین آموزش ببینند. سپس توسط ادارۀ کل بهزیستی در مراکز مختلف مثل مراکز سالمندان یک اتاق درمان رایانهمحور ایجاد شود، سیستمهای کامپیوتری برای استفادۀ مددجویان تهیه شود و این اتاقها به متخصصین آموزشدیده در این حیطه سپرده شود. اینگونه میتوان با استفاده از تکنولوژی در کنار برخی از درمانها بهرهای زیاد جهت درمان بهتر برد.
تشکر و قدردانی
نویسندگان این مقاله از کلیۀ سالمندان شرکتکننده در مطالعۀ حاضر تشکر و قدردانی به عمل میآورند.
[1].Phang et al
[2] .Elderly
[3] .Chobe et al
[4] .Li & Yu
[5] .Death Anxiety
[6] .Becker
[7] .Menzies et al
[8] .Yalom
[9] .Kurçer & Erdoğan
[10] .ASLAN
[11] .Bala & Maheshwari
[12] .Yao et al
[13].Jamadar & Chawla
[14].Social Isolation
[15].Neal & Seeman
[16] .Smith & Lim
[17].Zavaleta et al
[18] .Donovan & Blazer
[19] .Kuiper et al
[20].Valtorta et al
[21].Holt-Lunstad et al
[22] .Nejati
[23] .Galetto & Sacco
[24] .MacDonell
[25].Computer-Based Cognitive Rehabilitation (CBCR)
[26] .Cognitive Rehabilitation (CR)
[27].Borella et al
[28].Berry et al
[29] .Borella et al
[30] .Nolen-Hoeksema
[31] .Mewborn et al
[32] .Nie et al
[33] .Elderly death anxiety
[34] .Templer
[35] .Social isolation
[36] .Clare et al
[37] .Waldron et al
[38] .Santrock
[39] .Hendrasti et al
[40] .Jalal
[41] .Hidayat & Uliyah
[42] .Menzies et al
[43] .Templer
[44] .Jamadar & Chawla
[45].Tang et al
[46] .Shaami Nezhad et al
[47] .Ólason et al
[48] .Lim
[49].Van Bogart et al
[50] .Rai et al
[51] .Rahmawati & Saidiyah
[52] .Zelinski & Gilewski
[53] .Leigh-Hunt et al
[54] .Fakoya et al
[55] .Chen & Schulz
[56] .Lim
[57] .Computer-Assisted Cognitive Rehabilitation (CACR)
[58].Robson
[59] .Santos et al
[60] .Pallavicini et al
[61].Wister et al
[62].Smith & Lim
[63] .Meuser et al
