مقدمه

        افزایش تعداد افراد میانسال و سالمند در سراسر جهان با رشد روزافزونی همراه است، به گونه­ای که بین سال های 2015 تا 2050 نسبت جمعیتی این افراد از 12 به 22 درصد افزایش خواهد یافت و به بیش از 2 میلیارد نفر خواهد رسید (پتروا و کاویستاکوا[1]، 2021). افراد میانسال و مسن در این دوره سنی رویدادها و اتفاقات غم انگیز مختلفی مانند سوگ، بازنشستگی و گسست یا جدایی را تجربه کنند.، ممکن است که باعث واکنش‌های هیجانی شدید و بروز مشکلات روانشناختی مانند افسردگی، تحریک پذیری و درماندگی شود (هانگ، هان، وان، تان[2]، 2020).  مشکلات در دوره سنین میانسالی و بالاتر عمدتاً در بعد اجتماعی، اقتصادی، روانشناختی، خانوادگی، زناشویی و فرهنگی رخ می­دهد (براون و رایت[3]، 2016).  یکی از دشوارترین  و چالش برانگیزترین مشکلات زندگی انسان در هر دوره سنی به ویژه در دوره میانسالی و سالمندی پدیده طلاق است (براون و لین[4]، 2022). پدیده طلاق در میانسالان و سالمندان در مجامع علمی و بالینی به عنوان طلاق خاکستری[5] مشخص شده است، طلاق خاکستری مفهومی است که توسط براون و لین  برای توصیف طلاق‌هایی که در بین زوجین بزرگسالی که سن آنها ۵۰ سال یا بالاتر است به کار برده شده است (براون و همکاران، 2019). پژوهش­های همه گیری شناسی در خصوص این پدیده حکایت از افزایش رو به رشد پدیده طلاق خاکستری در جوامع مختلف داشته است (ساواچنکا، سوچینکوا، گوتفرید[6]، 2023).  به گونه­ای که در سال های پس از 1990 میزان طلاق در بزرگسالان 50 ساله و بالاتر دو برابر شد، به نحوی که 36 درصد از طلاق‌ها در بین افراد 50 ساله و بالاتر وجود داشته است (براون و لین، 2022، کندی و راگلز[7]، 2014). در داخل کشور مطالعاتی در خصوص طلاق خاکستری به شکل پراکنده و غیرمتمرکز انجام شده است، در این خصوص ملتفت، شهپری، محبی، هاشمی (1399) به بررسی پویایی طلاق در سالهای 1383 تا 1393 پرداختند، در این مطالعه نشان داده شد که میزان طلاق در افراد بالای 50 سال در سال 1383 برابر با 2976 طلاق بوده است که میزان در سال 1393 به تعداد 7447 طلاق افزایش یافته است.

      در کنار شیوع بالای  طلاق در افراد میانسال و سالمند، وجود پیامدهای منفی متعدد در ابعاد مختلف زندگی جسمانی، روانشناختی، اجتماعی و اقتصادی در این افراد قابل مشاهده است (زاراس، راتیگلو و تریاس[8]، 2020). انسان  از سن ۵۰ سالگی به بعد  به تدریج شروع به بازنشسته شدن می‌کنند و توانایی آنها در کسب درآمد از شیوه‌های دیگر کاهش می‌یابد، از این رو طلاق در این سن می تواند بار مسئولیت را بر فرد افزایش دهد، همچنین هزینه‌های  ایجاد یک زندگی جدید و در دسترس نبودن منابع مالی همسر سابق می تواند زمینه ساز مشکلات روانشناختی و اقتصادی شود (برکوویچ[9]، 2020). از طرفی دیگر افراد بالای 50 سال پس از طلاق و جدایی از افسردگی و مشکلات روانشناختی بیشتری رنج می برند، رضایت از زندگی و کیفیت زندگی پایین­تری دارند، منابع حمایتی خود را از دست می­دهند، بیماری و مشکلات جسمانی  بیشتری را تجربه می­کنند (ساواچنکا و همکاران، 2023، کیم[10]، 2021). هوگناس و همکاران (2020) در پژوهش خود بیان کردند که تنهایی عاطفی در افراد با تجریه طلاق خاکستری نسبت به همتایان خود بیشتر است و از سویی دیگران مردان مطالقه بالای 50 نیز در مقایسه با افراد متاهل بالای 50 سال تنهایی عاطفی بیشتری را تجریه می کنند.  علیرغم افزایش سریع پدیده طلاق خاکستری در دهه های اخیر و نیز پیامدهای منفی این پدیده بر روی زوجین، شناسایی عوامل مؤثر و علت های این پدیده بسیار حیاتی به نظر می­رسد،  زیرا مطالعات در خصوص عوامل مؤثر نشان می دهد که اطلاعات کمی در مورد عوامل مؤثر و مرتبط با خطر طلاق زوجین در دوران میانسالی و سالمندی زندگی وجود دارد.

       کراولی[11] (2019) تشریح می کند که تغییرات متفاوت در سبک های ازدواج در قرن گذشته ممکن است باعث افزایش طلاق خاکستری شود، او اظهار داشت که زوج‌ها ممکن است تمایل به سبک‌های متفاوت ازدواج داشته باشند یا ممکن است در مورد نقش‌ها یا تناقضات  و تعارضات زندگی اختلاف نظر داشته باشند، این باور متفاوت در نظام ازدواج ممکن است منجر به طلاق شود زیرا طلاق به یک گزینه قابل قبول از لحاظ زندگی اجتماعی تبدیل شده است. طلاق خاکستری اغلب با به واسطه دوسوگرایی، عدم اطمینان و تغییر احساسات نسبت به شریک زندگی، تحت تأثیر عواملی مانند سلامت جسمانی، روانشناختی و اجتماعی و شبکه های اجتماعی شکل می گیرد (بنسن و همکاران، 2022). لین و همکاران (2018) در پژوهشی که انجام دادند به این نتیجه دست یافتند که عوامل اجتماعی اقتصادی نقش بسیار پررنگی در افزایش خطر طلاق خاکستری دارند. در این خصوص براون و رایت[12] (2019) در پژوهشی به بررسی تغییر نگرش افراد مسن نسبت به طلاق پرداختند، آنها بیان کردند که افراد مسن طلاق را به عنوان یک راه حل کارامد برای زوجینی که قادر به حل مشکلات خود نیستند باور دارند، همچنین افراد مسن نسبت به گذشته پدیده طلاق را پذیرفتنی در نظر گرفته­اند و کمتر آن را عملی ناهنجار تلقی می­کنند. از سویی دیگر  لین و براون (2017) در مطالعه خود بیان کردند که پدیده طلاق خاکستری در زوحین مسن که دوباره ازدواج کرده­اند بیشتر است، همچنین افرادی که سطح تحصیلات و سواد کمتری دارند و منابع اقتصادی و مالی کمتری در اختیار دارند بیشتر احتمال دارد که درگیر طلاق خاکستری شود.  در همین راستا کنهام، محمود، استات و سیکساسمیت[13] (2014) نشان داد که تغییر نسل در ساختار خانواده، جنسیت، نقش ها و انتظارات، و هنجارهای اجتماعی، ارتباط سطحی، غیرعاطفی و انفجاری، ناهماهنگی مسئولیت ها یا عدم تعادل در انجام نقش های زناشویی و تغییر علایق زوجین باعث افزایش تعداد طلاق های در افراد مسن شده است. در مطالعه­ای دیگر عوامل مختلفی از جمله نگرش مثبت سالمندان به پدیده طلاق، ورود نسل بومر ها یا نسل خانواده های با فرزند فراوان به دوره سالمندی، افزایش طول عمر و پیری و فرصت  باقی مانده برای شکل­گیری زندگی جدید به عنوان دلایل افزایش طلاق در افراد مسن مطرح شده­اند (کیم[14]، 2021). در پژوهش ملتفت و همکاران (1402) فرایند افزایش ناپایداری‌ها و طلاق در خانواده‌ها مورد بررسی قرار گرفت، در این مطالعه کیفی تعداد 20 نفر  به عنوان نمونه پژوهش حضور داشتند که از بین آنها تعداد ۱۱ نفر بالای ۴۵ سال سن داشتند، ضعف مهارت‌های ارتباطی بین زوجین،  مشکلات اقتصادی، فضای مجازی، بالارفتن توقعات و کاهش آستانه تحمل به عنوان عوامل تاثیر گذار بر طلاق استخراج شده بود،

      شیوع پدیده طلاق خاکستری در جامعه با شدت روزافزونی در حال گسترش است، با توجه به تحولات اجتماعی و فرهنگی درجامعه و شیوه بالای طلاق خاکستری انجام مطالعه­ای در خصوص طلاق خاکستری به شدت احساس می­شود، از طرفی دیگر طلاق خاکستری با مشکلات و پیامدهای متعددی در افراد مسن همراه است که همین امر اهمیت مطالعه این پدیده را دوچندان کرده است. به طور کلی به منظور انجام اقدامات مؤثر و پیشگیرانه خط مقدم مطالعه پدیده طلاق خاکستری باید به شناسایی عوامل مؤثر و مرتبط با این پدیده اختصاص پیدا کند. با توجه به پژوهش­های صورت گرفته مطالعات بسیار اندکی به شناسایی عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری در خارج و داخل کشور  صورت گرفته است و اگر مطالعه­ای نیز در ارتباط با پدیده طلاق در افراد مسن صورت گرفته باشد به صورت ویژه و اختصاصی  و صرفاً به این دوره سنی تعلق نداشته است بلکه در کنار سایر زنان و مردان با دوره سنی مختلف پدیده طلاق در افراد مسن نیز بررسی شده بود، بر این اساس چنین مطالعاتی را نمی­توان در راستای شناسایی عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری دانست و همچنین تاکنون پژوهشی به بررسی عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری در داخل کشور نپرداخته است، از این رو می توان گفت انجام پژوهش حاضر دارای نوآوری است و می­تواند خلاء پژوهشی در این زمینه را در داخل کشور پوشش دهد، به طور کلی می توان گفت که هدف از پژوهش حاضر شناسایی عوامل مؤثر بر  طلاق خاکستری زوجین بالای 50 سال بود.

روش

      روش پژوهش حاضر کیفی  و از نوع طرح­های داده بنیاد بود. جامعه آماری پژوهش حاضر از دو بخش تشکیل می­شد که بخش اول شامل تمامی زنان و مردان بالای 50 سال و بخش دوم جامعه آماری را روانشناسان و مشاوران و جامعه شناسان شهر تهران در سال 1402 تشکیل می­دادند. حجم نمونه در مطالعات کیفی از انعطاف­پذیری برخوردار است و برخلاف مطالعات کمی از پیش تعیین شده نیست و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه خواهد یافت (اسماعیلی و همکاران، 1398). در این مطالعه حجم نمونه پس از رسیدن به اشباع نظری برابر با 21 نفر تعیین شد که شامل 8 نفر روانشناس، 4 نفر جامعه شناس و 9 نفر زن و مرد بالای 50 سال بود که با روش نمونه­گیری هدفمند انتخاب شده بود.  زنان و مردان بالای 50 سال از طریق مراجعه به مراکز مشاوره که در زمینه طلاق فعالیت می کنند.، شناسایی شدند و و متخصصان روانشناسی و مشاوره و همچنین جامعه شناسان نیز از طریق مراجع به گروه های روانشناسی و مشاوره و جامعه شناسایی دانشگاه­ها و متخصصانی که در مراکز مشاوره طلاق فعالیت می کنند انتخاب گردیدند. ملاک ورود به پژوهش برای بخش خبرگان روانشناسان، مشاوران و جامعه شناسانی بودند که دارای مدرک دکتری تخصصی بودند و دارای حداقل 5 سال سابقه فعالیت در حوزه طلاق به خصوص طلاق در سنین بالای 50 سال بودن و ملاک ورود به پژوهش در بخش دوم پژوهش نیز علاوه بر رضایت آگاهانه زنان و مردانی بالای 50 سال را شامل می شد که حداقل 2 سال از طلاق آنها گذشته باشد.

      روش گردآوری اطلاعات به شکل میدانی بود و از طریق ابزار مصاحبه نیمه ساختار یافته اطلاعات جمع­آوری شدند. ابتدا با استفاده از تجربه شخصی خبرگان و اساتید و ادبیات تخصصی و پژوهشی در این زمینه تعدادی سوال استخراج شد و در ادامه با توجه به  نظر اساتید و خبرگان تعدادی سوال برای انجام مصاحبه با خبرگان که شامل روانشناسان و جامعه شناسان و همچنین تعدادی سوال از زنان و مردان بالای 50 سال پرسیده شد. در این مطالعات برای افزایش پایایی و روایی از شیوه سه سو سازی یا مثلث سازی استفاده شده است و به این معنی که از روش­های مختلف گردآوری داده ها و گروه­های خبرگان شامل روانشناسان و جامعه­شناسان و گروه زوجین دارای تجربه طلاق خاکستری برای جمع­آوری اطلاعات استفاده شد،  مصاحبه­های انجام شده عمدتا بین 45 تا 60 دقیقه به طول انجامید و پس از ضبط مصاحبه­های انجام شده محتوای مصاحبه به متن تبدیل شد و برای تحلیل آماده گردیدند. ابتدا رضایت نامه از افراد شرکت کننده در پژوهش اخذ شد، سپس برای ضبط مصاحبه­ها از افراد نمونه رضایت گرفته شد، به آنها اطمینان داده شد اطلاعات و مشخصات آنها محرمانه خواهد ماند و از اسامی مستعار در طول پژوهش استفاده می گردد.

در بخش کیفی پژوهش برای تجزیه و تحلیل داده­ها از استراتژی نظام­مند اشتراوس و کوربین استفاده گردید، که برای کدگذاری اطلاعات از کدگذاری باز، کدگذاری محوری، کدگذاری گزینشی استفاده شد و فرایند کدگذاری با نرم افزار MAXQDA  انجام گرفت.

یافته ها

       در این مطالعه تعداد 9 زن و مرد بین 50 تا 60 سال حضور داشتند که سطح تحصیلات این افراد کمتر از دیپلم، دیپلم و لیسانس را تشکیل می­دادند، که از این بین 5 نفر شاغل و 4 نفر بدون شغل بودند، همه این افراد صاحب فرزند بودند و حداقل 2 سال از طلاق آنها گذشته بود، در بخش خبرگان تعداد 12 نفر حضور داشتند که همگی دارای مدرک دکتری بودند، 8 نفر از این افراد را روانشناس و 4 نفر را جامعه شناس تشکیل می دادند، دامنه سنی این افراد بین 38 تا 60 سال بود، و حداقل 5 سال سابقه فعالیت در حوزه طلاق به خصوص زوجین بالای 50 سال را داشتند. در ادامه کدهای باز و مقوله بندی در جدول شماره 1 ارایه شده است.

جدول1. کدگذاری باز و مقوله بندی داده­ها

جدول 2.کد گذاری محوری و کدگذاری انتخابی

همانطور که از جدول فوق مشاهده می شود 38 مقوله از مصاحبه با خبرگان و زوجین دارای تجربه طلاق خاکستری استخراج شد، این 38 مقوله با توجه به ارتباط محتوایی بین برخی مقولات 15 کد محوری را تشکیل می داد که این 15 کد محوری در فرایند کدگذاری انتخابی زیر مجموعه یک کد با درجه انتزاع بسیار بالا به نام عوامل علی مؤثر بر طلاق خاکستری قرار گرفتند.

شکل 1. نمودار ابرکلمه برای نمایش گرافیکی کدها بر اساس فراوانی

در این نمودار کدهایی که فراوانی بیشتری دارند بزرگتر هستند و کدهایی با فراوانی کمتر کوچکتر هستند، بیشترین فراوانی به ترتیب مربوط به کدهای ناکارآمدی و فقدان مهارت­های زندگی زناشویی، تغییر در باورها و ارزش­های زندگی زناشویی و مشکلات و علل جنسی می­باشد و این فراوانی­ها از درون مصاحبه با افراد شرکت­کننده در پژوهش استخراخ شده است و این 3 کد به تعداد بیشتری توسط مصاحبه شوندگان بیان یا تکرار گردیده است.

شکل 2 . مدل نهایی عوامل علی مؤثر بر طلاق خاکستری

بحث و نتیجه‌گیری

      پژوهش حاضر در قالب یک مطالعه کیفی به شناسایی عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری در زوجین بالای ۵۰ سال پرداخته است. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌ها نشان داد که پس از مصاحبه با خبرگان و زوجین دارای تجربه طلاق خاکستری ۳۸ مقوله استخراج شد و این مقولات در ۱۵ کد محوری تشکیل دادند و این کدهای محوری در قالب کدگذاری انتخابی زیر مجموعه کد عوامل علی مؤثر بر طلاق خاکستری قرار گرفتند.

       خشونت جسمانی و کلامی در خانواده یکی از عوامل علی مؤثر در گرایش زوجین به طلاق خاکستری است، در این راستا اسکافی، گورگیج و حجتی (2021) در پژوهش خود نشان دادند که وجود انواع مختلف خشونت در زندگی زناشویی یکی از انگیزه های اصلی و مهم زوجین برای جدایی از شریک زندگی آنهاست. خجسته مهر، بهمئی، سودانی و عباس پور[15] (1399) خشونت را به عنوان مولفه اصلی در فرایند طلاق مطرح کرده­اند. دامایانتی و هانیاه[16] (2020)  باور دارند که خشونت خانگی که به دنبال دعوا و کشمکش بین زوجین ایجاد می­شود، باعث شکل­گیری حالتی از ناامیدی و درماندگی در زندگی زوجین می­شود و رضایت زناشویی را کاهش می­دهد و در نهایت بستر و زمینه ای را برای زوجین فراهم می­کنند تا از طریق اقدامات قانونی به زندگی زناشویی خشونت بار خود پایان دهند. از سویی دیگر اعتیاد و تغییر گرایش به مواد مخدر در همسر و فرزندان نیز زمینه ساز طلاق خاکستری است. فانتشو، سابا و دلکر[17] (2022) در پژوهش خود نشان داد که اعتیاد به مواد مخدر  یکی از دلایل عمده گرایش زوجین به سمت جدایی و طلاق از همسر است.  اعتیاد طولانی مدت می‌تواند باعث بروز مشکلات مختلفی برای زوجین شود یکی از پیامدهای اعتیاد طولانی مدت در زندگی زوجینی  که وارد نیمه دوم زندگی خود شده است تاثیر بر عملکرد جنسی است اعتیاد طولانی مدت نه تنها می‌تواند باعث اختلال در عملکرد جنسی شود بلکه می‌تواند زمینه ساز کاهش رضایت جنسی در زوجین شود، از طرف دیگر اعتیاد طولانی مدت با رفتارهای ناسازگار در زندگی زناشویی مانند دزدی دروغگویی، خشونت، انزوا و سردی در روابط همراه است که می‌تواند باعث رعایت نشدن ارزش‌های اخلاقی، مادی و معنوی زندگی زناشویی شود به همین دلیل اعتیاد می‌تواند  زوجین را به سمت جدایی و طلاق از همسر خود سوق دهد  (رامیرز، مهدوی، عبدو، عزیز[18] و همکاران، 2023).

     یکی دیگر از عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری ناکارامدی و فقدان مهارت زناشویی در زوجین بالای 50 سال است، در این زمینه منوچهر آبادی، دادگران و دلاور (1401) بیان کردند که زوجینی که از الگوی ارتباطی ناکارآمد از جمله الگوهای ارتباطی کناره‌گیر پرتوقع و الگوی ارتباطی اجتنابی در روابط زناشویی خود استفاده می‌کنند بیشتر امکان دارد که درگیر پدیده طلاق باشد چون نمی‌توانند با ایجاد الگوی ارتباطی سازنده بین خود و همسرشان تعارضاتشان را به شکل مطلوب حل و فصل کند به همین دلیل کشمکش و گسست عاطفی بین این افراد بیشتر می‌شود.  صفاری نیا و همکاران (1401) نشان دادند که استفاده از سبک های تبادل ناکارامد بین زوجین و مقایسه های اجتماعی زوجین با افزایش دلزدگی زناشویی ارتباط دارد، همچنین زارع و اعتمادی (1399) بیان کردند که ضعف در مهارت های ارتباطی با افزایش دلزدگی زناشویی مرتبط است که همین امر بستر لازم را برای افزایش طلاق فراهم می کند. از سویی دیگر خالقی، کرایی و شهبازی (1400) وجود تحقیر، توهین و دعوای شدید را عامل طلاق می­داند. لسما[19] (2018) معتقد است که زمان که در زندگی زناشویی، زوجین توجه کمی به حضور و نیازهای یکدیگر دارند و زمان کافی برای با هم بودن و براورده کردن انتظارات و خواسته های همسر خود را نداشته باشند می­تواند موجب فاصله گرفتن زوجین از یکدیگر و جدایی شود، همچنین ناتوانی زوجین در مدیریت  حل تعارضات زناشویی می­تواند باعث بی ثباتی زندگی زناشویی شود، کیفیت زندگی زناشویی را کاهش می­دهد و نارضایتی از زندگی زناشویی را افزایش می­دهد و همچنین منجر به کاهش روابط شاد، صمیمانه همراه با قدردانی از همسر می­شود و می تواند  زمینه ساز طلاق بین زوجین شود (اوبار، ایرری و منچا[20]، 2022).   نوری‌پور و همکاران  (1394) در پژوهش خود بیان کردند که بین افراد مطلقه و افرادی که به زندگی زناشویی ادامه می‌دهند در باورهای ارتباطی از جمله باور به مخرب بودن مخالفت، باور به عدم تغییر پذیری همسر، کمال‌گرایی جنسی و باور به تفاوت‌های جنسیتی تفاوت معناداری وجود دارد.

       فاصله عاطفی و طلاق عاطفی بین زوجین را می­توان یکی دیگر از عوامل علی مؤثر بر طلاق خاکستری دانست. همسو با این یافته ها مطالعات نشان می دهد طلاق عاطفی، بسته شدن چرخه عاطفی فردی یک زندگی زناشویی، عامل مهمی در روابط خارج از ازدواج و طلاق قانونی است (دامو و سنسی[21]، 2021). طلاق عاطفی موانع روانشناختی بین همسران را افزایش می­دهد، اگر آنها مجبور باشند در چند موقعیت با یکدیگر برخورد کنند، این تعامل نوعی از سردی و جدیت برخوردار است که شبیه برخوردهای رسمی است، نه رفتار دوستانه یا خودجوش که قرار است پیش فرض و اساس رابطه زناشویی باشد، این وضعیت مشکلات جدیدی را به رابطه زناشویی مشکل‌ساز اضافه می‌کند و هر یک از طرفین در رختخواب خود می­خوابد که باعث ناتوانی در از هم گسیختگی، نفرت و لجاجت می شود و در نهایت باعث سوق زوجین به طلاق و جدایی می­گردد (جاروان و الفرهت[22]، 2020). از دیگر عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری بازسازی زندگی در افراد بالای 50 سال است، زوجینی که در سن بالای ۵۰ سالگی قرار دارند به علت آنکه فرصت را برای زندگی کردن مطابق با میل خود محدود می‌بینند به همین دلیل برای اینکه بتوانند تجارب جدیدی را در سبک زندگی خود و ساختار زندگی خود تجربه کنند اقدام به طلاق و جدایی می­گیرند. تغییرات اجتماعی به وجود آمده به دلیل مدرن شدن و صنعتی شدن، آموزش بیشتر برای آنها، تغییر در رفتار مصرفی زنان منجر به چالش‌ها و درگیری‌ها و درنتیجه گرایش به طلاق بیشتر در کشورهای صنعتی و پیشرفته می‌شود، همچنین میل به تجربه یک سبک زندگی جدید در واقع می تواند یک عامل کمک کننده در طلاق باشد، زیرا می­تواند منجر به چالش­ها و درگیری­ها در خانواده شود و بر سازگاری، احترام متقابل و تحمل تأثیر بگذارد (شیخی، 2020).

      خیانت زناشویی را می توان جز یکی از مهمترین علل طلاق خاکستری در نظر گرفت. در این راستا شاکری، شعبانی، شعرباف و عقیلی (2019) خاطر نشان کردند که گرایش به سمت خیانت زناشویی و برقرای رابطه فرازناشویی با افزایش میزان طلاق ارتباط دارد. وجود هر نوع شکلی از خیانت زناشویی در زندگی زوجین عامل بالقوه­ای برای جدایی و طلاق بین زوجین می­شود، زیرا خیانت زناشویی تاثیر بسیار مخربی بر روابط بین زوجین می‌گذارد، باعث بروز تنش و مشکلات روانشناختی در زوج طرف مقابل می‌شود، دشواری  و نقص در تنظیم هیجانات  را در زوجین تشدید می‌کند، تمایل زوجین را برای ادامه زندگی از بین می‌برد، به دنبال خیانت زناشویی سطح شادکامی و رضایت از زندگی زناشویی کاهش می‌یابد  و از آنجایی که نیازهای زندگی زناشویی و انتظارات زوجین از زندگی زناشویی خود پس از آگاهی از خیانت زناشویی براورده نمی شود به همین دلیل زوجین به سمت جدایی و طلاق کشیده می‌شوند (روکاخ و چان[23]، 2023، بوزوان و اشمیتبرگ[24]، 2022).

       یکی دیگر از عوامل علی مؤثر بر  طلاق خاکستری مشکلات و علل جنسی زوجین است که زمینه ساز بروز طلاق در زوجین بالای 50 سال می باشد، سنتینکایا و ادمیر[25] (2021) در پژوهش خود به این نتیجه دست یافتند که وجود مشکلات جنسی در زندگی زناشویی و نارضایتی جنسی زوجین در طول زندگی زناشویی می‌تواند میزان عشق و علاقه زوجین بر یکدیگر را کاهش دهد و فرایند طلاق و جدایی را تسهیل کند. در این راستا دانشور و همکاران (2023) نشان دادند که نارضایتی جنسی می‌تواند بر  رضایت زندگی زناشویی  زوجین تاثیر منفی بگذارد و باعث بروز مشکلات متعدد برای زوجین می شود، بد عمل کردی جنسی در زوجین باعث می‌شود که استرس هیجانی زوجین بالا رود، ارتباط ناسالم و ضعیفی بین زوج شکل گیرد، این زوجین در حل مشکلات خود ناتوان خواهند بود، تعهد زناشویی  به دنبال بدعملکردی جنسی زوجین کاهش پیدا می‌کند و زوجین به سمت جدایی و طلاق سوق داده می شود. از سویی دیگر علل اقتصادی نیز به عنوان یک عامل اصلی زمینه ساز طلاق شناسایی شده است. در این خصوص الدروتی، تاماسینی و ویگنولی[26] (2020) معتقدند که با توجه به شرایط اقتصادی همبستگی مثبتی بین استرس مالی و خطر طلاق خاکستری وجود دارد، زیرا افرادی که نمی‌توانند به راحتی مخارج زندگی خود را تامین کنند، احتمالاً پس از 50 سالگی پیوند زناشویی خود را منحل می‌کنند. از طرفی دیگر فیردوس، شهباز، خان، اسلام[27] (2023) معتقد است که علل و شرایط اقتصادی از جمله پیش‌بینی ناپذیری مالی همسر، درآمد کم همسران، ناهماهنگی بین وضعیت مالی خانواده و وضعیت مالی خانواده همسر و عدم برقراری تعادل مالی بین هزینه‌های خانواده باعث می‌شود که زوجین اقدام به جدایی و طلاق بگیرد، زیرا انتظارات و توقعات زوجین از زندگی زناشویی خود برآورده نشود، تعارضات و کشمکش‌های زناشویی افزایش می‌یابد،  که همین امر می‌تواندکه نارضایتی زوجین را از زندگی زناشویی افزایش دهد و در نهایت  زوجین را برای گرفتن تصمیم طلاق و جدایی مصمم می‌کند.

       حرکت به سمت فرد گرایی را می توان از دیگر عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری عنوان کرد. جامعه ایرانی که یک جامعه جمع گرا بوده است با گسترش مدرنیته به سمت فرد گرایی سوق داده شده است و در عرصه خانوادگی نیز در ارزش های سلسله مراتبی خانواده، کنترل خانواده و خویشتن داری به سمت فردگرایی کشیده شده است (بالاخانی و ملکی، 1396). این تغییر در شیوه زندگی می تواند زمینه ساز بروز چالش و آسیب های اجتماعی و روانشناختی شود. در جوامع سنتی که سبک زندگی جمع گرایانه وجود داشته است مدرنیته باعث حرکت به سمت سبک زندگی فردگرایانه شده است و هم راستا با این تغییر جهت آمارها حکایت از افزایش میزان طلاق داشته­اند (اوگیهارا[28]، 2023).  از طرفی دیگر  در تایید وجود رابطه بین سبک زندگی و طلاق می­توان گفت که در جوامع سنتی وجود نگرش و سبک زندگی جمع گرایانه می­تواند با افزایش رضایت از زندگی زناشویی همراه باشد  و در این جوامع حرکت به سمت فرد گرایی می توان ساعق سوق زوجین به جدایی و طلاق می شود (فاخر[29]، 2018).

       نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌ها نشان داد که پس از مصاحبه با خبرگان و زوجین دارای تجربه طلاق خاکستری ۳۸ مقوله استخراج شد و این مقولات در ۱۵ کد محوری تشکیل دادند و این کدهای محوری در قالب کدگذاری انتخابی زیر مجموعه کد عوامل علی مؤثر بر طلاق خاکستری قرار گرفتند. پژوهش حاضر همانند سایر مطالعات کیفی دارای محدودیت­هایی است که می توان به تعمیم پذیری نتایج اشاره کرد، این مطالعه فقط بری افراد ساکن شهر تهران انجام شده بود، در مطالعات آینده با توجه به این شناسایی عوامل طلاق خاکستری در ایران برای نخستین بار اجرا می شود لذا پیشنهاد می شود که  محققین آتی عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری را مورد بررسی قرار دهند، همچنین برای افزایش تعمیم پذیری داده های پژوهش از مطالعات آمیخته و بخش کمی استفاده نمایند، همچنین داده ها را از جوامع و شهرهای دیگر و صاحب نظران مختلف و با بافت فرهنگی گوناگون شناسایی و استخراج کنند. نتایج پژوهش حاضر می تواند اطلاعات ارزشمندی را در اختیار مشاوران، روانشناسان و جامعه شناسان، همچنین سازمان ها و ادارت ذی ربط  قرار دهند تا با تدوین برنامه­های جامعه، انجام اقدامات پیشگیرانه و کنترل عوامل مؤثر بر طلاق خاکستری از این پدیده تا حد امکان در جامعه جلوگیری کنند.

تعارض منافع

هیچ گونه تعارض منافعی در میان نویسندگان وجود ندارد.

تقدیر و تشکر

این مقاله  از پایان نامه دکترای روانشناسی استخراج شده است و در پایان از تمام افراد که محققین را در انجام هرچه بهتر پژوهش یاری نمودند کمال تقدیر و تشکر را داریم.

[1] . Petrova, Khvostikova

[2] . Huang, Han, Wan, Tan

[3]. Brown & Wright

[4] . Brown, & Lin

[5] . gray divorce

[6]. Svačinka,  Ševčíková. Gottfried

[7]. Kennedy, & Ruggles

[8] .Zueras, Rutigliano,   Trias

[9] .Berkowicz

[10] .Kim

[11] . Crowley

[12]. Brown, Wright

[13] . Canham, Mahmood, Stott, Sixsmith

[14] . Kim

[15]. Eskafi Noghani, Gorgidge, Hojjati Shargh

[16]. Damayanti, Haniyah

[17] .Phuntsho, Subba, Delkar

[18]. Ramírez, Mahdavi, Abdu, Azis

[19]. Lemesa

[20]. Obure, Ireri & Menecha

[21]. Damo, Cenci,

[22]. Jarwan & Al-frehat

[23] .Rokach, Chan

[24] .Bozoyan,  Schmiedeberg

[25] .Çetinkaya, Aydemir

[26] .Alderotti & Tomassini & Vignoli

[27] . Firdous, Shahbaz, Khan, Islam

[28] .Ogihara

[29]. Fakher