نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
دانشگاه شیراز
کلیدواژهها
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Introduction: The use of mobile phones in education, particularly at the elementary level, can serve as an effective learning tool. However, challenges such as unequal access to technology and the need for proper supervision must also be considered. Although mobile phones offer educational benefits for elementary students, they also present various risks. This study aimed to evaluate and compare fears related to smartphone inaccessibility (nomophobia) among elementary school students in Shiraz. Four dimensions of fear were examined: fear of losing connection with others, fear of losing emotional bonds, fear of losing information, and fear of losing comfort and convenience.
Method: This study employed a quantitative approach using a comparative descriptive-survey design. The population comprised all upper elementary students (grades 4–6) in Shiraz during the 2024–2025 academic year. A stratified random sample by gender was selected, including 115 male students (63%) and 67 female students (37%). Nomophobia was assessed using the Yildirim and Correia Scale (2015), a 23-item Likert-type questionnaire with four subscales: fear of losing bonds, fear of losing information, fear of losing connection, and fear of losing comfort. Content validity and reliability were confirmed via correlation coefficients and Cronbach’s alpha (total α = 0.86). Data were analyzed using one-sample t-tests, multivariate analysis of variance (MANOVA), repeated-measures ANOVA, and Bonferroni post hoc tests.
Results: The results indicated that among male students, fears of losing bonds and losing information were above the benchmark mean, while fears of losing connection and losing comfort were at the benchmark level. Among female students, fears of losing connection, losing bonds, and losing comfort were above the benchmark, whereas fear of losing information was at the benchmark level. Female students scored significantly higher than males across all four fear dimensions. Fear of losing connection was identified as the predominant fear in both genders.
Conclusion: The pervasive influence of smartphones on students’ daily lives necessitates comprehensive interventions encompassing educational, psychological, and family-based strategies to alleviate nomophobia-induced anxiety. The implementation of gender-specific approaches and substitute activities emerges as a pivotal component for program efficacy.
کلیدواژهها English
مقدمه
در عصر دیجیتال، فناوری نقش محوری در تحولات جوامع ایفا میکند. در حوزه ارتباطات، ابزارهایی مانند تلفنهای هوشمند و شبکههای اجتماعی تعاملات انسانی را دگرگون کردهاند(ربانی و همکاران[1]، 2025). محیطهای کاری، فناوری با تسهیل ارتباطات از راه دور و استفاده از هوش مصنوعی، بهرهوری را افزایش داده است (نوشی و سعیدی[2]، 2024). در حوزه سلامت، سیستمهای دیجیتال امکان تشخیص و درمان سریعتر را فراهم کردهاند. با این حال، نقش فناوری در آموزش بسیار برجسته است. در زمینه آموزش، فناوری با ارائه ابزارهای دیجیتال مانند تبلتها، کامپیوترها و برنامههای آموزشی، یادگیری را تعاملی و شخصیسازی کرده است (هلال و هلال[3]، 2025). تحقیقات نشان میدهد که استفاده از دستگاههای الکترونیکی مانند تلفنهای هوشمند و تبلتها نهتنها یادگیری را تسهیل میکند، بلکه به دانشآموزان در انجام تکالیف نیز کمک میکند (هلال و هلال، 2025). همچنین، فناوری با فراهم آوردن امکان دسترسی به منابع آموزشی متنوع و تعاملی، انگیزه و مشارکت دانشآموزان را افزایش میدهد (ربانی و همکاران، 2025). بر این اساس، فناوری با ایجاد فرصتهای یادگیری نوین و تقویت مهارتهای شناختی و عاطفی دانشآموزان، به یکی از ارکان اساسی نظام آموزشی تبدیل شده است (نوشی و سعیدی، 2024). فناوریهای آموزشی نقش حیاتی در تحول نظامهای آموزشی ایفا کردهاند و به عنوان ابزاری قدرتمند برای بهبود یادگیری، افزایش تعامل و دسترسی به منابع آموزشی شناخته میشوند. مطالعات نشان میدهند که فناوری های دیجیتال مانند یادگیری مدیریت شده (LMS[4])، واقعیت مجازی (VR[5])و هوش مصنوعی (ChatGPT) امکان شخصی سازی آموزش، تسهیل یادگیری مستقل و تقویت مهارت های قرن بیست ویکم را فراهم میکنند (کالیانی[6]، 2024؛ یو[7]، 2024). در این میان، تلفن همراه به عنوان یکی از ساده ترین و درعین حال مؤثرترین فناوری های آموزشی شناخته میشود، زیرا دسترسی آسان به محتوای آموزشی، امکان یادگیری در هر زمان و مکان، و تعامل بی وقفه را برای دانش آموزان و معلمان فراهم میکند (کومار و همکاران[8]، 2024). تحقیقات همچنین نشان میدهند که موبایل با پشتیبانی از برنامه های آموزشی، شبکه های اجتماعی یادگیری و منابع دیجیتال کتابخانه ها، نقش کلیدی در کاهش شکاف دیجیتال و ارتقای عدالت آموزشی ایفا میکند (کومار و همکاران، 2024؛ کرامپتون و بورک[9]، 2018).
استفاده از تلفن همراه در حوزه آموزش، به ویژه در مقطع ابتدایی، میتواند به عنوان یک ابزار یادگیری مؤثر عمل کند. تحقیقات نشان داده اند که تلفن های همراه با فراهم کردن دسترسی به منابع آموزشی متنوع، برنامه های تعاملی، و پلتفرم های یادگیری آنلاین، میتوانند به بهبود مهارت های شناختی و هوش هیجانی دانش آموزان کمک کنند (ربانی و همکاران، 2025). همچنین، مطالعه ای در مصر نشان داد که ۸۵٪ از دانش آموزان ابتدایی از تلفن همراه برای یادگیری استفاده میکنند، که این امر حاکی از محبوبیت و کارایی این دستگاه در فرآیند آموزشی است (هلال و هلال، 2025). علاوه بر این، تلفن های همراه با امکان ارتباط با معلمان و همکلاسی ها از طریق پیامرسان ها و برنامه های آموزشی، به توسعه مهارت های اجتماعی و خودتنظیمی دانش آموزان کمک میکنند (نوشی و سعیدی، 2024). با این حال، برای بهره برداری بهینه از این فناوری، نظارت والدین و معلمان و همچنین آموزش مناسب برای استفاده مسئولانه از تلفن همراه ضروری است تا از تأثیرات منفی مانند حواسپرتی جلوگیری شود (ربانی و همکاران، 2025).
با این حال، چالشهایی مانند دسترسی نابرابر به فناوری و نیاز به نظارت بر استفاده صحیح از آنها نیز وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. استفاده از تلفن همراه در بین دانشآموزان ابتدایی با وجود مزایای آموزشی، چالشها و آسیبهای متعددی به همراه دارد. تحقیقات نشان میدهند که دانشآموزان ابتدایی در معرض خطراتی مانند اعتیاد به تلفن همراه (ونگ و همکاران[10]، 2025)، کاهش تعاملات اجتماعی (کیکوچی و همکاران[11]، 2025) ، و افزایش استرس و خودآزاری ناشی از فشارهای تحصیلی و خانوادگی(آی و همکاران[12]، 2025) قرار دارند. همچنین، استفاده بیش از حد از تلفنهای همراه میتواند منجر به اختلال در تمرکز، کاهش کیفیت خواب، و مشکلات رفتاری شود(کینگوی و همکاران[13]، 2014؛ بای[14]، 2019). یکی از چالشهای نوظهور در این زمینه، نوموفوبیا (ترس از جدایی از تلفن همراه) است که بهویژه در کودکان دبستانی مشاهده میشود و با کاهش خودکنترلی و افزایش اضطراب همراه است (آرینی و همکاران[15]، 2021). پیشرفتهای فناوری بهطور انکارناپذیری همهگیر شدهاند و تمام گروههای سنی، از کودکان تا سالمندان را تحت تأثیر قرار دادهاند. امروزه تقریباً همه از فناوری برای مقاصد مختلف استفاده میکنند و دوران کودکی نیز از این قاعده مستثنی نیست، چرا که این مرحله از زندگی، دوران حساسی برای رشد سریع محسوب میشود. یکی از حوزههای نگرانکننده، استفاده کودکان از گجتهاست که نیازمند توجه و نظارت دقیق است. شواهد نشان میدهد استفاده مکرر از این دستگاهها میتواند تأثیر چشمگیری بر رشد کودکان در ابعاد اجتماعی، عاطفی، شناختی، زبانی، اخلاقی و رفتاری بگذارد. این وابستگی ممکن است به بروز سندرمی موسوم به «نوموفوبیا[16]» (ترس از جدایی از تلفن همراه) منجر شود (مولیانی، 2023؛ کمیل و همکاران، 2024).
نوموفوبیا[17] یا ترس از عدم دسترسی به تلفن همراه، ترکیبی از No + Mobile + Phone + Phobia است و به ترس یا اضطراب شدید از جدایی از تلفن همراه و عدم دسترسی به آن اشاره دارد(آرینی و همکاران، 2021). همچنین، نوموفوبیا ترس از نداشتن تلفن همراه، به عنوان ترس از جدایی از تلفن همراه یا ناتوانی در استفاده از آن به دلیل عدم آنتندهی، باتری خالی یا قطع اتصال به اینترنت تعریف میشود (بهاتاچاریا و همکاران[18]، 2019) .نوموفوبیا چهار بعد دارد: ترس از ناتوانی در ارتباط با دیگران، از دست دادن پیوند با دیگران، نگرانی درباره مشکل در دسترسی سریع به اطلاعات و احساس عدم آرامش و ناراحتی به دلیل نداشتن تلفن هوشمند (یلدریم و کوریا[19]، 2015). اگرچه نوموفوبیا به عنوان یک «فوبیا» شناخته میشود، اما در هیچ متن تشخیصی روانپزشکی یا پزشکی (مانند راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی یا طبقهبندی بینالمللی بیماریها) به عنوان یک اختلال خاص به رسمیت شناخته نشده است. از نظر علائم، نوموفوبیا ویژگیهای مشترکی با اختلالات اضطرابی دارد، بهویژه به شکل اضطراب پیشبینیشده و علائم شبیه به وحشتزدگی زمانی که افراد از تلفنهای همراه خود جدا میشوند (بهاتاچاریا و همکاران، 2019) .
مطالعات متعددی به بررسی نوموفوبیا در گروههای سنی مختلف پرداختهاند. اصطلاح "نوموفوبیا" در سال ۲۰۰۸ توسط سازمان پست بریتانیا در طی پژوهشی که به مؤسسه تحقیقاتی YouGov مستقر در بریتانیا سپرده شده بود، ابداع شد. هدف این مطالعه، ارزیابی احتمال بروز اختلالات اضطرابی ناشی از استفاده بیشازحد از تلفنهای همراه بود. یافتههای پژوهش نشان داد که حدود ۵۳٪ از کاربران بریتانیایی تلفن همراه، در مواقعی که موبایل خود را گم میکنند، باتری یا اعتبار شارژ آن تمام میشود، یا آنتندهی شبکه وجود ندارد، دچار اضطراب میشوند. همچنین این مطالعه مشخص کرد که تقریباً ۵۸٪ مردان و ۴۷٪ زنان از اضطراب مرتبط با تلفن همراه رنج میبرند و ۹٪ دیگر هنگام خاموش بودن دستگاه خود، احساس تنش میکنند. علاوهبراین، ۵۵٪ شرکتکنندگان اذعان داشتند که ناتوانی در حفظ ارتباط با عزیزانشان، عامل اصلی این فوبیا در آنهاست. در مقایسهسطح استرس، مشخص شد که میزان اضطراب ناشی از نوموفوبیا، قابلقیاس با استرس روز عروسی است. برخی پژوهشها نیز شان میدهند که اضطراب ناشی از نبود تلفن همراه ممکن است حدود ۵۰٪ از جمعیت را با درجات شدت متفاوت تحت تأثیر قرار دهد این مشکل بهویژه در جوانان شایعتر است که از کودکی با این فناوری خو گرفتهاند و به دلیل نیاز به "تأیید اجتماعی" از طریق شبکههای مجازی، آسیبپذیرتر هستند. البته هیچ گروه سنی از این خطر مصون نیست . در رابطه با علائم بالینی مانند سایر فوبیاها، نوموفوبیا میتواند با علائمی مانند ترس، عصبیبودن یا اضطراب ظاهر شود. همچنین ممکن است همراه با تاکیکاردی (تپش قلب)، سردرد، درد معده یا افکار وسواسی باشد (بیوین و همکاران[20]، 2013).
اکثر مطالعات بر روی شیوع و سطح نوموفوبیا متمرکز بودهاند. این مطالعات نوموفوبیا را با عواملی مانند سن، جنسیت، مدت زمان استفاده روزانه، عملکرد تحصیلی، نوع محل سکونت، دسترسی به اینترنت، تعداد برنامههای نصبشده و سطح تحصیلات مرتبط دانستهاند(کوتیشات و همکاران[21]، 2020؛ یلدریم و همکاران[22]، 2015). همچنین بر اساس سن، مطابق مستندات، جوانان بیشتر در معرض نوموفوبیا هستند(دائی و همکاران[23]، 2019).چندین مطالعه گزارش کردهاند که نوموفوبیا در میان زنان شایعتر است (کوتیشات و همکاران، 2020؛ گوترز پورتاز و همکاران[24]، 2019؛ شری و همکاران[25]، 2019؛ حسن و همکاران[26]، 2019؛ دمیر[27]، 2019؛ داسگوپتا و همکاران[28]، 2017؛ کانمانی و همکاران[29]، 2017؛ یلدریم و همکاران، 2015)، در حالی که برخی دیگر تفاوت معناداری بین زنان و مردان مشاهده نکردهاند(سزر و آتیلگان[30]، 2019؛ فاروکی و همکاران[31]، 2018؛ هریش و بهارات[32]، 2018). شرکتکنندگانی که زمان بیشتری را صرف صحبت با تلفن همراه میکردند و چندین سال بود که از تلفن هوشمند استفاده میکردند، سطح بالاتری از نوموفوبیا را نشان دادند(باجاج و همکاران[33]، 2020؛ بارتوال و ناث[34]، 2020؛ حسن و همکاران، 2019؛ دمیر، 2019؛ دائی و همکاران، 2019؛ جیلیشا و همکاران[35]، 2019؛ الهمری و همکاران[36]، 2018؛ داسگوپتا و همکاران، 2017). علاوه بر این، مشخص شد که عملکرد تحصیلی (کوتیشات و همکاران، 2020؛ دمیر، 2019) و عادات خواب تحت تأثیر منفی سطوح بالای نوموفوبیا قرار میگیرند(کوتیشات و همکاران، 2020؛ مورنو گرو و همکاران[37]، 2020؛ دمیر، 2019؛ فاروکی و همکاران، 2018). بیشترین اضطراب در افراد مبتلا به نوموفوبیا مربوط به عدم امکان برقراری ارتباط، دسترسی نداشتن به اطلاعات (سزر و آتیلگان، 2019؛ یلدریم و همکاران، 2015) و ترس از قطع ارتباط (شری و همکاران، 2019)بود .تعداد کمی از مطالعات ارتباط بین نوموفوبیا و اختلالات روانی ماننداضطراب (گونکالوس و همکاران[38]، 2020؛ وراپو و همکاران[39]، 2019؛ بتول و زهید[40]، 2019؛ کاتب[41]، 2017؛ آرپاسی و همکاران[42]، 2017)؛ استرس (کاتب، 2017)؛ افسردگی (گونکالوس و همکاران، 2020؛ کاتب، 2017)، حساسیت بینفردی (کاتب، 2017؛ چهابرا و پال[43]، 2020)؛ خصومت، اضطراب فوبیک، جسمانیسازی، افکار پارانوئید و روانپریشی (کاتب، 2017)؛ وسواس فکری و عملی (کاتب، 2017؛ لی و همکاران[44]، 2018)؛ بیقراری (بتول و زهید، 2019)؛ هراس اجتماعی (اپک و یمن[45]، 2019؛ اویسال و همکاران[46]، 2016) و احساس تنهایی (چتهانا و همکاران[47]، 2020) را بررسی کردهاند. همچنین، مشاهده شده است که افراد مبتلا به این اختلالات روانی-اجتماعی، بیشتر رفتارهای نوموفوبیک از خود نشان میدهند. علاوه بر این، رابطه مثبتی بین نوموفوبیا و استفاده از تلفن هوشمند، اعتیاد به تلفن همراه و اعتیاد به اینترنت با اضطراب ظاهری اجتماعی و افزایش سطح استفاده از رسانههای اجتماعی وجود دارد(یین و همکاران[48]، 2019؛ آیار و همکاران[49]، 2018). درد گردن در میان شرکتکنندگانی که برای مدت طولانیتری با تلفن همراه صحبت میکردند، بهطور قابل توجهی بیشتر بود (خان و همکاران[50]، 2020؛ احمد و همکاران[51]، 2021؛ احمد و همکاران[52]، 2019؛ چانداک و همکاران[53]، 2017). درد انگشت شست (احمد و همکاران، 2021)، سردرد و خستگی و آبریزش چشم (چانداک و همکاران، 2017)، درد کمر، شانه و مچ دست (احمد و همکاران، 2019؛ چانداک و همکاران، 2017) و مشکلات خواب (چانداک و همکاران، 2017) نیز به عنوان نتایج استفاده بیش از حد از تلفن همراه بیشتر گزارش شدهاند.
اما پژوهشهای ویژه در مورد دانشآموزان ابتدایی محدودتر است . مطالعات نشان میدهند که این پدیده در بین دانشآموزان ابتدایی نیز مشاهده میشود و با علائمی مانند اضطراب، کاهش تمرکز و اختلال در عملکرد تحصیلی همراه است (گزگین و همکاران[54]، 2018). پژوهشها حاکی از آن است که نوموفوبیا در این گروه سنی میتواند منجر به کاهش تعاملات اجتماعی، اختلالات خواب و حتی افت عزت نفس شود (نساب و همکاران[55]، 2021). عوامل مؤثر در بروز نوموفوبیا شامل میزان استفاده از تلفن همراه، ویژگیهای شخصیتی و تأثیرات محیطی مانند فشار همسالان است (دوراک[56]، 2019). همچنین، تحقیقات نشان میدهند که بین نوموفوبیا و اعتیاد به تلفن همراه رابطه معناداری وجود دارد و این مسئله در دانشآموزان ابتدایی به دلیل رشد شناختی و اجتماعی ناکافی، نگرانیهای ویژهای ایجاد میکند (سمرجی[57]، 2019). برای کاهش اثرات منفی نوموفوبیا، برنامههای آموزشی و مداخلات روانشناختی متناسب با سن کودکان ضروری به نظر میرسد. ربانی و همکاران (2025) تأثیر استفاده از تلفنهای هوشمند بر تواناییهای شناختی و هوش هیجانی دانشآموزان ابتدایی را بررسی کردند و نشان دادند که استفاده طولانیمدت میتواند بر عملکرد تحصیلی و مهارتهای اجتماعی تأثیر منفی بگذارد؛ آرینی و همکاران (2021) نیز رابطه بین خودکنترلی و نوموفوبیا را در کودکان دبستانی مطالعه کردند و دریافتند که کاهش خودکنترلی با افزایش علائم نوموفوبیا مرتبط است. در ایران، پژوهشهایی مانند سلیمانی و همکاران (1401) به تدوین مدل علائم نوموفوبیا در دانشآموزان بر اساس سبک دلبستگی و سواد رسانهای پرداختند و نقش میانجی اعتیاد به اینترنت را تأیید کردند؛ دلاورپور و همکاران (1400) نیز نیمرخ آسیبشناسی روانی دانشجویان با سطوح مختلف نوموفوبیا را مقایسه کردند که یافتههای آنها میتواند به درک بهتر تأثیرات نوموفوبیا در سنین پایینتر کمک کند. علاوه بر این، انسانی و همکاران (1400) و عزتی (1402) به ترتیب نقش ویژگیهای شخصیتی، کیفیت خواب و سبکهای دلبستگی را در پیشبینی نوموفوبیا بررسی کردند.
با این حال، در پژوهشهای ایرانی، نوموفوبیا در میان دانشآموزان مقطع ابتدایی به صورت جدی مورد بررسی قرار نگرفته و هیچ مطالعه جامعی که به طور خاص به این پدیده در این گروه سنی پرداخته باشد، انجام نشده است. بیشتر تحقیقات موجود در ایران (مانند مطالعات دلاورپور و همکاران، 1400؛ انسانی و همکاران، 1400؛ و عزتی، 1402) بر روی نوجوانان و دانشجویان متمرکز بودهاند، در حالی که دوره ابتدایی به عنوان مرحله حساس شکلگیری رفتارهای مرتبط با فناوری، نیازمند توجه ویژه است.
بر این اساس، هدف پژوهش حاضر ارزیابی ترس دانش آموزان ابتدایی شهر شیراز از عدم دسترسی به تلفن هوشمند شامل ابعاد ترس از دست دادن ارتباط ترس از دست دادن پیوند با دیگران، ترس از دست دادن اطلاعات و ترس از دست دادن آرامش و راحتی است.
پژوهش در مورد نوموفوبیا در دانش آموزان ابتدایی از اهمیت ویژه ای برخوردار است، چراکه مطالعات نشان میدهند استفاده بی رویه از تلفن های هوشمند در این سنین به یک معضل جدی تبدیل شده است. پژوهش آرینی و همکاران (2021) نشان داد که نوموفوبیا تأثیرات مخربی بر رشد شناختی، اجتماعی و هیجانی دانش آموزان دارد. از سوی دیگر، مطالعه پاراتیوی و همکاران [58](2019) حاکی از آن است که وابستگی به تلفن همراه منجر به کاهش تعاملات اجتماعی حضوری، ضعف در مهارتهای ارتباطی و محدود شدن فعالیتهای بدنی در کودکان میشود. از دیدگاه آموزشی، پژوهش مورنو گررو و همکاران (2020) نشان میدهد که نوموفوبیا با کاهش تمرکز، افت عملکرد تحصیلی و اختلال در کیفیت خواب مرتبط است، همچنین از منظر سلامت روان، این پدیده با افزایش سطح اضطراب، کاهش خودکنترلی و ایجاد رفتارهای اعتیادآور همراه است. با توجه به این یافته ها، انجام پژوهش های بیشتر در این حوزه و طراحی برنامه های مداخله ای مناسب برای مدیریت استفاده از تلفن همراه، تقویت مهارت های خودتنظیمی و بهبود تعاملات اجتماعی در دانش آموزان ابتدایی ضروری به نظر میرسد، چرا که پیشگیری و مداخله به موقع در این سنین میتواند از تثبیت الگوهای رفتاری ناسالم در نوجوانی و بزرگسالی جلوگیری کند و زمینه را برای رشد متعادل و همه جانبه کودکان در عصر دیجیتال فراهم آورد. اما فواید و کاربردهای پژوهش حاضر برای والدین، معلمان و مدیران و برنامه ریزان درسی را می توان از جوانب مختلف بررسی نمود. یافته های این پژوهش موجب افزایش آگاهی والدین از خطرات می گردد. والدین اغلب از میزان وابستگی کودکان به گوشیهای هوشمند و تأثیرات منفی آن (مانند اضطراب، کاهش تمرکز و اختلال خواب) بیاطلاع هستند. پژوهشها نشان میدهند که نوموفوبیا میتواند منجر به اضطراب جدایی از گوشی، کاهش تعاملات خانوادگی و افت تحصیلی شود (یلدریم و کوریا، 2015؛ پاراتیوی و همکاران ،2021). بر اساس یافته های پژوهش، والدین نیازمند راهکارهایی برای تنظیم زمان استفاده از گوشی، جایگزینکردن فعالیتهای مفید و پیشگیری از اعتیاد دیجیتال هستند (بهاتاچاریا و همکاران، 2019). والدین با شناخت این موضوع میتوانند برای جلوگیری از افزایش استرس، کاهش عزت نفس و اختلالات رفتاری مرتبط با نوموفوبیا، مداخلات بهموقع انجام دهند. همچنین، معلمان میتوانند با آموزش مدیریت زمان استفاده از گوشی و تقویت فعالیتهای گروهی غیردیجیتال، وابستگی دانشآموزان به تلفن همراه را کاهش دهند و با آگاهی از علائمی مانند بیقراری در نبود گوشی یا تکرار چککردن پیامها میتوانند دانشآموزان در معرض خطر را شناسایی کنند. مدیران مدارس نیز می توانند با وضع قوانین منع یا محدودیت استفاده از گوشی در مدرسه، از تأثیرات منفی آن بر یادگیری جلوگیری نمایند و با اجرای کارگاههای آموزشی برای دانشآموزان، والدین و معلمان درباره مخاطرات نوموفوبیا و راهکارهای کاهش آن به آگاهی دهی بیشتر آنان کمک نمایند. همچنین، مدیران میتوانند با تقویت کتابخانهها، فعالیتهای ورزشی و برنامههای خلاقانه، وابستگی دانشآموزان به فضای مجازی را کاهش دهند. و سرانجام برنامهریزان درسی با گنجاندن مهارتهای استفاده مسئولانه از فناوری باید در محتوای درسی، تدوین روشهای یادگیری جذاب غیردیجیتال شرایطی را فراهم سازند تا دانشآموزان بهصورت متعادل از فناوری استفاده کنند .
روش
با توجه به این که پژوهش به دنبال ارزیابی و مقایسه ترس های ناشی از جدایی از تلفن هوشمند در دانش آموزان دوره ابتدایی شهر شیراز است، از روش پژوهش توصیفی - پیمایشی، استفاده شد. جامعه آماری این بخش از پژوهش کلیه دانش آموزان دوره دوم ابتدایی دوره دوم ابتدایی شهر شیراز بودند که در سال تحصیلی 1404-1403 مشغول به تحصیل بودند. لازم به ذکر است که از بین نواحی چهارگانه شهر شیراز دو ناحیه 1 و 2 که خانواده ها از نظر پایگاههای اجتماعی – اقتصادی در سطح بالاتری بودند و درصد بالایی از دانش آموزان تلفن همراه هوشمند داشتند، انتخاب شدند. با توجه به این که در آمار دانش آموزان دوره دوم هیچ اطلاعاتی در خصوص داشتن یا نداشتن تلفن همراه هوشمند وجود نداشت، با روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای بر اساس جنسیت به کلاس ها مراجعه شده و بر اساس دو معیار دارا بودن تلفن همراه هوشمند و تمایل به مشارکت در پژوهش.، مشارکت کنندگان انتخاب شدند.
ابزار پژوهش: برای ارزیابی ترس های ناشی از جدایی از تلفن هوشمند دانش آموزان از مقیاس یلدریم و کوریا (2015) استفاده شد. نسخه اولیه این مقیاس 23 گویه بود که در انتها به 20 گویه 5 گزینه ای از نوع لیکرت شامل ترس از دست دادن ارتباط با دیگران (با 6 گویه)، ترس از دست دادن آرامش و راحتی (با 5 گویه)، ترس از دست دادن اطلاعات (با 4 گویه) و ترس از دست دادن پیوند با دیگران (با 5 گویه)، تبدیل شد.
برای محاسبه روایی محتوایی، ابتدا ضریب همبستگی نمره کل مقیاس ترس از جدایی از تلفن هوشمند با 4 مقیاس زیرمقیاس آن سنجیده شد که با طیف همبستگی 78/0 تا 88/0 در سطح معنی داری 0001/0 روایی کل مقیاس مورد تایید قرار گرفت. اما در محاسبه روایی محتوایی زیرمقیاسهای چهارگانه این مقیاس، در زیرمقیاس ترس از دست دادن ارتباط با دیگران با توجه به طیف ضرایب همبستگی 68/0 تا 94/0 و سطح معنی داری 0001/0، در زیرمقیاس ترس از دست دادن ارتباط با دیگران با توجه به طیف ضرایب همبستگی 67/0 تا 79/0 و سطح معنی داری 0001/0، در زیرمقیاس ترس از دست دادن پیوند با دیگران با توجه به طیف ضرایب همبستگی 66/0 تا 80/0 و سطح معنی داری 0001/0 ؛ در زیرمقیاس ترس از دست دادن اطلاعات با توجه به طیف ضرایب همبستگی 63/0 تا 73/0 و سطح معنی داری 0001/0 و در زیرمقیاس ترس از دست دادن آرامش و راحتی با توجه به طیف ضرایب همبستگی 59/0 تا 77/0 و سطح معنی داری 0001/0، اعتبار زیرمقیاسها با گویههای مربوطه، نیز تأیید میگیرد. با توجه ضریب آلفای کرونباخ کل مقیاس ( 86/0) و ضریب آلفای کرونباخ 4 زیرمقیاس ترس از دست دادن ارتباط با دیگران ( 84/0)؛ ترس از دست دادن پیوند با دیگران ( 83/0)؛ ترس از دست دادن اطلاعات ( 66/0) و ترس از دست دادن آرامش و راحتی ( 76/0)، پایایی کل و زیرمقیاس ها نیز مورد تایید قرار گرفت.
روش اجرا و کسب مجوز: در این بخش پژوهش، پس از مراجعه به اداره کل آموزشوپرورش فارس، مجوزهای مربوطه دریافت گردید. سپس با مراجعه به واحد طرح و برنامه آمار فراوانی جامعه آماری دانش آموزان دوم ابتدایی به تفکیک دریافت گردید و بر اساس تعداد دانش آموزان 4 ناحیه، دانش آموزان نمونه انتخاب و پرسشنامه بین آنان توزیع و جمع آوری گردید.
برای تحلیل دادههای پژوهش از آزمون تی تک نمونهای، تحلیل واریانس چند متغیره و تحلیل واریانس اندازه گیری های مکرر استفاده شد. در آزمون تی برای مقایسه میانگین ترس های دانش آموزان با میانگین معیار یا استاندارد، زمانی که معیار استانداردی نداشته باشد، cut of point یا نقطه معیار بر اساس تعداد گزینه های ابزارسنجش آن مشخص می گردند. در این پژوهش، با توجه به اینکه پاسخ های مقیاس 5 گزینه ای از نوع لیکرت بودند، میانگین 5 گزینه یعنی 3 به عنوان معیار انتخاب شده است. زمانی که میانگین های به دست آمده از حد معیار بالاترباشند و معنی دار می گوییم بالاتر از حد معیار، زمانی که از معیار پایین ترند و معنی دار می گوییم از حد معیار پایین تر است.اما زمانی که میانگین گروه از میانگین معیار بالاتر یا پایین تر شده اند ولی تفاوت معنی دار نشده است، می گوییم در حد معیار.
یافته های پژوهش
1- ترس دانش آموزان ابتدایی دختر و پسر نسبت به از دست دادن ارتباط با دیگران، وابستگی های به دیگران، اطلاعات و آرامش و راحتی به واسطه عدم دسترسی به نلفن هوشمندشان به چه میزان است؟
جدول شماره 1: مقایسه میانگین ابعاد ترس از از دست دادن تلفن هوشمند با میانگین معیار (3)
|
جنسیت |
تعداد |
ابعاد ترس از دست دادن تلفن هوشمند |
میانگین |
انحراف استاندارد |
مقدار t |
df |
sig |
|
پسر |
115 |
ترس از دست دادن ارتباط |
3.0839 |
1.12797 |
798. |
114 |
427. |
|
ترس از دست دادن وابستگی ها |
2.6229 |
1.13881 |
3.551- |
001. |
|||
|
ترس از دست دادن اطلاعات |
2.7877 |
99709. |
2.284- |
024. |
|||
|
ترس از دست دادن آرامش و راحتی |
2.9709 |
1.09226 |
286.- |
775. |
|||
|
دختر
|
67 |
ترس از دست دادن ارتباط |
3.5204 |
1.17062 |
3.639 |
66 |
001. |
|
ترس از دست دادن وابستگی ها |
3.2928 |
1.13946 |
2.103 |
039. |
|||
|
ترس از دست دادن اطلاعات |
3.1070 |
1.16077 |
754. |
453. |
|||
|
ترس از دست دادن آرامش و راحتی |
3.4134 |
1.14331 |
2.960 |
004. |
بر اساس جدول شماره 1، در دانش آموزان پسر، ترس از دست دادن وابستگی ها و اطلاعات بالاتر از میانگین معیار (3 ) بوده و با توجه به معنی داری این تفاوت ها می توان گفت که این دو ترس در دانش آموزان پسر از حد معیار بالاتر می باشد. اما در دو بعد ترس از دست دادن ارتباط با دیگران و از دست دادن آرامش و راحتی با وجود آن که میانگین ترس دانش آموزان پسر بالاتر از میانگین معیار است اما با توجه به اینکه این تفاوت ها معنی دار نشده اند می توان گفت که این دو ترس، در حد معیار در این دانش آموزان وجود دارند. در دانش آموزان دختر، هر 4 ترس از دست دادن ارتباط با دیگران، وابستگی ها، اطلاعات و آرامش و راحتی بالاتر از میانگین معیار (3 ) هستند، اما با توجه به معنی داری تفاوت ها در سه بعد دست دادن ارتباط با دیگران، وابستگی ها و آرامش و راحتی می توان گفت که این 3 ترس در دانش آموزان دختر از حد معیار بالاتر می باشد. اما در بعد ترس از دست دادن اطلاعات با وجود آن که میانگین ترس دانش آموزان دختر بالاتر از میانگین معیار است اما با توجه به اینکه این تفاوت معنی دار نشده است می توان گفت که این ترس در حد معیار در این دانش آموزان وجود دارد.
2- آیا تفاوت معنی داری بین ترس از دست دادن ارتباط با دیگران، وابستگی های به دیگران، اطلاعات و آرامش و راحتی به واسطه عدم دسترسی به نلفن هوشمند در دانش آموزان دختر و پسر وجود دارد؟
برای تحلیل این پرسش از تحلیل واریانس چند متغیره استفاده شد. با توجه به اینکه مقدار پیلایی ترس 076/0 به دست آمده و بر اساس مقدار F به دست آمده (64/3) در درجه ازادی 007/0 تفاوت معنی داری بین ابعاد چهارگانه ترس از دست دادن تلفن هوشمند بین دانشجویان دختر و پسر وجود داشت، از آزمون تحلیل واریانس برای آزمون تعقیبی استفاده شد تا به مقایسه هر یک از این 4 بعد در دانشجویان دختر و پسر پرداخته شد..
جدول شماره 2: مقایسه میانگین ابعاد ترس از از دست دادن تلفن هوشمند در دانش آموزان دختر و پسر
|
جنسیت |
تعداد |
ابعاد ترس از دست دادن تلفن هوشمند |
میانگین |
انحراف استاندارد |
مقدار F |
df |
sig |
|
پسر |
115 |
ترس از دست دادن ارتباط |
3.0839 |
1.12797 |
6.165
|
1 و 180 |
0.01 |
|
دختر |
67 |
3.5204 |
1.17062 |
||||
|
پسر |
115 |
ترس از دست دادن وابستگی ها |
2.6229 |
1.13881 |
14.64 |
1 و 180 |
0.0001 |
|
دختر |
67 |
3.2928 |
1.13946 |
||||
|
پسر |
115 |
ترس از دست دادن اطلاعات |
2.7877 |
99709. |
3.84
|
1 و 180 |
0.05 |
|
دختر |
67 |
3.1070 |
1.16077 |
||||
|
پسر |
115 |
ترس از دست دادن آرامش و راحتی |
2.9709 |
1.09226 |
6.71 |
1 و 180 |
0.01 |
|
دختر |
67 |
3.4134 |
1.14331 |
بر اساس جدول شماره 2، دانش آموزان دختر در ترس از دست دادن ارتباط با دیگران (52/3) بالاتر از دانش آموزان پسر(08/3) هستند و تفاوت معنی داری بین این ترس در دانش آموزان دخنر و پسر در سطح 01/0 وجود دارد. همچنین دانش آموزان دختر در ترس از دست دادن وابستگی ها (29/3) بالاتر از دانش آموزان پسر (62/2) هستند و تفاوت معنی داری بین این ترس در دانش آموزان دخنر و پسر در سطح 0001/0 وجود دارد. در ترس از دست دادن اطلاعات، دانش آموزان دختر (10/3) بالاتر از دانش آموزان پسر(80/2) هستند و تفاوت معنی داری بین این ترس در دانش آموزان دخنر و پسر در سطح 05/0 وجود دارد. و سرانجام در ترس از دست دادن آرامش و راحتی، دانش آموزان دختر (41/3) بالاتر از دانش آموزان پسر(97/2) هستند و تفاوت معنی داری بین این ترس در دانش آموزان دختر و پسر در سطح 01/0 وجود دارد.
3- ترس غالب دانش آموزان به واسطه عدم دسترسی به نلفن هوشمند( شامل از دست دادن ارتباط با دیگران، وابستگی های به دیگران، اطلاعات و آرامش و راحتی) کدام است؟
با توجه به اینکه مقدار پیلایی تریس 17/0 بوده و f آن (36/12) در سطح 0001/0 معنی دار به دست آمده است، پس تفاوت معنی داری بین 4 بعد ترس از از دست دادن تلفن هوشمند بین دانش آموزان وجود دارد و بنابراین به تحلیل این تفاوت و آزمون تعقیبی بونفرونی پرداخته می شود. براساس جدول شماره 3 بالاترین میانگین ترس متعلق به ترس از دست دادن ارتباط با دیگران(24/3) و کمترین میانگین ترس متعلق به از دست دادن اطلاعات (90/2) بوده و بر اساس F به دست آمده (84/11) در درجه ازادی 3 و 543 ، تفاوت معنی داری در سطح 007/0 بین ابعاد چهارگانه ترس از دست دادن تلفن هوشمند وجود داشت،
جدول شماره 3: مقایسه میانگین ابعاد ترس از از دست دادن تلفن هوشمند
|
ابعاد ترس از دست دادن تلفن هوشمند |
تعداد |
میانگین |
انحراف استاندارد |
مقدار F |
df |
sig |
|
ترس از دست دادن ارتباط |
182 |
3.2446 |
1.12797 |
11.847 |
3 و 543 |
0001/0 |
|
ترس از دست دادن وابستگی ها |
2.8695 |
1.13881 |
||||
|
ترس از دست دادن اطلاعات |
2.9052 |
99709. |
||||
|
ترس از دست دادن آرامش و راحتی |
3.1338 |
1.09226 |
آزمون تعقیبی بونفرونی نیز نشان داد که بین ترس از دست دادن ارتباط و ترس از دست دادن وابستگی (در سطح معنی داری0001/0) و ترس از دست دادن اطلاعات (در سطح معنی داری001/0) تفاوت معنی داری مشاهده شد. همچنین آزمون تعقیبی بونفرونی نیز نشان داد که بین ترس از دست دادن وابستگی ها و ترس از دست دادن آزامش و راحتی (در سطح معنی داری0001/0) تفاوت معنی داری مشاهده شد و بین ترس از دست دادن اطلاعات و ترس از دست دادن آرامش و راحتی (در سطح معنی داری01/0) نیز تفاوت معنی داری مشاهده شد.
بحث و نتیجه گیری
بر اساس مطالعات متعدد، دختران به دلایل روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی ترس شدیدتری از قطع ارتباط با دیگران و از دست دادن پیوندهای عاطفی در صورت عدم دسترسی به تلفن هوشمند (نوموفوبیا) تجربه میکنند. تحقیقات نشان میدهند که دختران به ویژه در سنین مدرسه و دانشگاه، وابستگی عاطفی بیشتری به شبکه های اجتماعی دارند و از تلفن همراه به عنوان ابزاری برای کاهش اضطراب، دریافت تأیید اجتماعی و حفظ روابط استفاده میکنند (یلدریم و کوریا، 2015؛ هونگ و همکاران[59]، 2012). مطالعه ای توسط آی و همکاران (2025) روی دانش آموزان چینی نشان داد که استرس ناشی از طرد اجتماعی در دختران با رفتارهای خودآسیبی و وابستگی به تلفن همراه ارتباط مستقیم دارد. همچنین، پژوهش سمرجی(2019) و گزگین و همکاران (2018) تأکید میکنند که دختران به دلیل حساسیت هیجانی بالاتر و نیاز بیشتر به پذیرش در گروههای دوستی، در معرض نوموفوبیای شدیدتری قرار دارند. از سوی دیگر، مطالعاتی مانند پاراتیوی و همکاران (2021)و آرینی و همکاران (2021) نشان میدهند که فقدان خودکنترلی در استفاده از تلفن همراه و عادت به بررسی مداوم پیام ها در دختران، این اضطراب را تشدید میکند. علاوه بر این، ونگ و همکاران(2025)، دریافتند که کنترل روانی والدین و احساس تنهایی نیز میتواند منجر به وابستگی بیشتر دختران به تلفن های هوشمند به عنوان منبع آرامش شود. در مجموع، ترکیبی از عوامل فردی (مانند اضطراب اجتماعی)، اجتماعی (فشار گروه همسالان) و فرهنگی (انتظار دسترس پذیری دائمی) باعث میشود دختران ترس قابل توجهی از قطع ارتباط دیجیتال و پیامدهای هیجانی آن داشته باشند.
همچنین طبق پژوهش های انجام گرفته، دختران نسبت به پسران سطح بالاتری از نوموفوبیا (ترس از عدم دسترسی به تلفن هوشمند) را تجربه میکنند که میتواند ناشی از عوامل روانی-اجتماعی، تفاوت های رفتاری و نیازهای ارتباطی باشد. تحقیقات نشان میدهند که دختران تمایل بیشتری به استفاده از تلفن همراه برای حفظ ارتباطات اجتماعی، تعاملات عاطفی و دسترسی به اطلاعات دارند (یلدریم و کوریا، 2015؛ گزگین و همکاران، 2018). همچنین، مطالعاتی مانند دوراک (2019) و سمرجی (2019) اشاره میکنند که دختران به دلیل حساسیت بالاتر به طرد اجتماعی و اضطراب جدایی، وابستگی بیشتری به تلفن های هوشمند برای دریافت تأیید اجتماعی و کاهش احساس تنهایی دارند. از سوی دیگر، پژوهش های مرتبط با نقش جنسیت در نوموفوبیا (مانند آرینی و همکاران، 2021و مورنو گرو و همکاران، 2020) تأکید میکنند که دختران اغلب از شبکه های اجتماعی و پیامرسان ها برای بیان هویت و مدیریت روابط استفاده میکنند، در حالی که پسران بیشتر از تلفن برای اهداف تفریحی یا کاربردی بهره می برند. علاوه بر این، عوامل روانشناختی مانند اضطراب، افسردگی و نیاز به خودابرازی که در مطالعاتی مانند ونگ و همکاران (2025)، و نساب و همکاران (2021) بررسی شده اند، در دختران شدیدتر ظاهر میشوند و این گروه را مستعدتر به ترس از قطع ارتباط دیجیتال میکند. در نهایت، تفاوت های فرهنگی در اجتماعی سازی جنسیتی نیز ممکن است توضیح دهنده این اختلاف باشد، چرا که فشارهای اجتماعی برای حفظ روابط در دختران قوی تر است (آی و همکاران، 2025) بنابراین، ترکیبی از عوامل عاطفی، اجتماعی و فرهنگی منجر به شیوع بالاتر نوموفوبیا در دختران میشود.
بر اساس پژوهشهای متعدد، ترس از دست دادن ارتباط (FoMO) بهعنوان یکی از اصلیترین دلایل نوموفوبیا (ترس از عدم دسترسی به تلفن همراه) در میان دانشآموزان ابتدایی شناسایی شده است. این پدیده ریشه در عوامل روانی-اجتماعی و فناورانه دارد: وابستگی به شبکههای اجتماعی و ارتباطات آنی: مطالعات نشان میدهند که کودکان امروزه از تلفنهای همراه نهتنها برای ارتباطات آموزشی، بلکه برای تعاملات اجتماعی استفاده میکنند (ربانی و همکاران، 2025؛ هلال و هلال، 2025). فقدان دسترسی به این ابزار، احساس انزوا و اضطراب ناشی از حذف شدن از حلقههای دوستی را تشدید میکند (یلدریم و کوریا، 2015؛ ونگ و همکاران، 2025)؛ تأثیر روانی و هیجانی: پژوهشها حاکی از آن است که دانشآموزان ابتدایی بهدلیل رشد شناختی ناکافی، قادر به تنظیم هیجانات خود در برابر محرومیت از تلفن همراه نیستند. این امر منجر به افزایش استرس و حتی رفتارهای خودآسیبی میشود (نساب و همکاران، 2021؛ آی و همکاران، 2025)؛ کاربردهای آموزش: با ادغام فناوری در سیستمهای آموزشی، بسیاری از تکالیف و منابع درسی از طریق تلفنهمراه قابل دسترسی هستند. عدم دسترسی به این ابزار، به احساس عقبماندگی تحصیلی در دانشآموزان دامن میزند (بای، 2019؛ کالیانی، 2024) و الگوگیری از بزرگسالان: کودکان رفتارهای والدین خود را در استفاده افراطی از تلفنهمراه تقلید میکنند (پاراتیوی و همکاران 2021) این امر باعث شکلگیری عادتهای وابستهگونه در آنها میشود. ویژگیهای رشدی: در سنین ابتدایی، نیاز به تأیید همسالان و ترس از طرد شدن بهصورت ویژهای بارز است. مطالعاتی مانند گزگین و همکاران (2018) و دوراک (2019) نشان میدهند که نوموفوبیا در این گروه سنی با اضطراب اجتماعی و کاهش اعتمادبهنفس مرتبط است. بهطور خلاصه، ترکیب عوامل روانی (ترس از انزوا)، آموزشی (وابستگی به ابزارهای دیجیتال) و اجتماعی (فشار گروه همسالان) باعث شده است که ترس از دست دادن ارتباط به عنوان بارزترین جنبه نوموفوبیا در دانشآموزان ابتدایی خود را نشان دهد.
اما، پژوهش حاضر دارای محدودیت نیز بود. عدم وجود آمار دقیقی از دانش آموزان دارای تلفن همراه اجازه انتخاب دقیق نمونه را به پژوهشگران نمی داد و بر اساس پاسخ خود دانش آموزان و تمایلشان به مشارکت، نمونه انتخاب شد که تعمیم این نتایج را با احتیاط همراه می سازد.
با توجه به یافته های پژوهش، پیشنهادهای کاربردی زیر را می توان ارائه نمود: آموزش مدیریت استفاده از تلفن همراه هوشمند، با برگزاری کارگاههای آموزشی برای دانشآموزان، والدین و معلمان درباره میزان استفاده سالم از تلفن همراه و راههای کاهش وابستگی به آن و آموزش مهارتهای ارتباطی غیرمجازی (چهرهبهچهره) برای کاهش ترس از قطع ارتباط با دیگران. برنامهریزی برای کاهش اضطراب ناشی از نوموفوبیا از طریق طراحی برنامههای مدرسهمحور مانند "ساعات بدون گوشی" در کلاسها یا زنگهای تفریح برای عادیسازی جدایی موقت از تلفن همراه و ارائه مشاورههای فردی یا گروهی برای دانشآموزانی که سطح اضطراب بالاتری دارند (بهویژه دختران)؛ توجه به تفاوتهای جنسیتی در مداخلات از طریق برنامههای ویژه برای دانش آموزان دخترمانند جلسات تقویت اعتمادبهنفس و مهارتهای مقابله با اضطراب. برای پسران نیز ، تأکید بر مدیریت اطلاعات و بازیهای آنلاین بهجای تمرکز صرف بر ارتباطات اجتماعی می تواند اثربخش باشد؛ فعالیتهای جایگزین برای کاهش وابستگی به تلفن همراه مانند تشویق دانشآموزان به فعالیتهای گروهی (ورزش، هنر، بازیهای جمعی) برای پرکردن اوقات فراغت بدون نیاز به تلفن همراه و ایجاد فضاهای تعاملی در مدرسه (مانند کتابخانههای مشارکتی یا کلوبهای علمی) برای کاهش احساس انزوا؛ همکاری با خانوادهها از طریق ارائه راهنمایی به والدین درباره الگوسازی رفتاری(مثلاً محدودکردن استفاده خودشان از تلفن همراه در حضور کودکان) و پیشنهاد قراردادهای خانوادگی برای تعیین ساعتهای مجاز استفاده از تلفن همراه و ارزیابی دورهای از طریق اجرای پایش سالانه نوموفوبیا در مدارس برای شناسایی روند تغییرات و اثربخشی مداخلات و استفاده از نتایج این پژوهش برای سیاستگذاریهای آموزشی در سطح منطقهای یا ملی.
پیشنهادهای پژوهشی نیز براساس یافته ها نیز می توان ارائه نمود: مطالعه طولی برای بررسی روند تغییر ترس از دست دادن تلفن همراه در سنین مختلف، مقایسه تأثیر سبکهای فرزندپروری بر میزان وابستگی کودکان به تلفن همراه؛ بررسی نقش شبکههای اجتماعی خاص (مثل اینستاگرام، تلگرام) در تشدید ترس از قطع ارتباط، تحلیل کیفی تجارب دانشآموزان از نوموفوبیا با روشهای مصاحبه عمیق، طراحی و آزمون برنامههای مداخلهای برای کاهش وابستگی به تلفن همراه در مدارس؛ مطالعه تطبیقی بین دانشآموزان مناطق شهری و روستایی برای بررسی تفاوتهای فرهنگی در نوموفوبیا و انجام پژوهش ترکیبی همزمان از طریق پدیدارشناسی در بخش کیفی برای فهم تجربه زیسته دانش آموزان در کنار ارزیابی بخش کمی برای فهم کاملتر و عمیق تر این پدیده در دانش آموزان.
ملاحظات اخلاقی
در انجام پژوهش ضمن آگاهی دهی به دانش آموزان در خصوص هدف پژوهش، به آنان اطمینان داده شد که اطلاعات آنان کاملا محرمانه بوده و به هیچ وجه اطلاعات شخصی آنان منتشر نخواهد شد و ضمنا بهآنان اطمینان داده شد کهاز این داده ها تنها برای گزارش پژوهشی استفاده می گردد و خیچگونه اقدامی که منجر به آسیب به آنان گردد انجام نخواهد شد.
تضاد منافع
نویسندگان این مقاله هیچگونه تضاد منافعی نداشتند
[1] . Rabbani et al
[2] . Nushi & Saeedi
[3] . Helal & Helal
[4] . Learning Management System
[5] . Virtual Reality
[6] . Kalyani
[7] . Yu
[8] . Kumar et al
[9] .Crompton & Burke
[10] .Wang et al
[11] .Kikuchi et al
[12] .Ai et al
[13] .Keengwe et al
[14] . Bai
[15] . Arini et al
[16] . Nomophobia
[17] . Nomophobia
[18] . Bhattacharya
[19] . Yildirim & Correia
[20] . Bivin et al
[21].Qutishat et al
[22] .Yildirim et al
[23] .Daei et al
[24] .Gutierrez-Puertas et al
[25] . Shree et al
[26] . Hassan et al
[27] .Demir
[28] .Dasgupta et al
[29] .Kanmani et al
[30]. Sezer & Atilgan
[31] . Farooqui et al
[32] . Harish & Bharath
[33] . Bajaj et al
[34] . Bartwal & Nath
[35] .Jilisha et al
[36] . Alahmari
[37]. Moreno-Guerrero et al
[38] . Goncalves et al
[39] .Veerapu et al
[40] .Batool & Zahid
[41] .Kateb
[42] .Arpaci et al
[43] . Chhabra & Pal
[44] . Lee et al
[45] . Apak & Yaman
[46] . Uysal et al
[47] . Chethana et al
[48] .Yin et al
[49] .Ayar et al
[50]. Khan et al
[51] .Ahmed et al
[52] .Ahmed et al
[53] .Chandak et al
[54] .Gezgin et al
[55]. Nasab et al
[56] .Durak
[57] .Semerci
[58] .Pratiwi et al
[59]. Hong et al
