مقدمه

در دوران نوجوانی، که مرحله‌ای حساس و سرنوشت‌ساز در رشد هویتی، هیجانی و اجتماعی انسان به‌شمار می‌آید، دانش‌آموزان با چالش‌های متعددی همچون تلاش برای هویت‌یابی، انگیزه پیشرفت، کنجکاوی نسبت به امور ناشناخته، نیاز به سرگرمی و هیجان، تنوع‌طلبی و تمایل به همراهی با نوآوری‌های جهانی مواجه‌اند. این ویژگی‌ها، آنان را بیش از سایر گروه‌های سنی مستعد گرایش به فضای مجازی می‌کند و زمینه مطلوبی برای استفاده گسترده از اینترنت فراهم می‌آورد (اوکتامووا[1]، 2025).  در سپیده‌دم هزاره سوم، شاهد تحولات شگرف فناوری و تأثیرات فرهنگی، اجتماعی و حرفه‌ای ناشی از آن هستیم (بست و کلنر[2]، 2020). اینترنت با داشتن ویژگی­های منحصربه فرد مثل دسترسی آسان، سهولت استفاده، گمنامی کاربران و هزینه پایین در سالیان اخیر به یکی از عمومی­ترین رسانه­های جمعی جهان تبدیل شده است (هونگچارو^[3]، 2024). علاوه بر این، سه درون مایه خاص اینترنت یعنی کسب لذت، آزادی ارتباط و دسترسی آسان، بر جاذبه این وسیله می­افزاید. با وجود این جذابیت‌ها، استفاده افراطی از این فضا همواره بدون پیامد نیست و می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های رفتاری جدی شود که فراتر از یک سرگرمی ساده است (لوزانا- بلاسکو[4] و همکاران، 2022).

تداوم این استفاده‌های مدیریت‌نشده و استفاده فردی و آسیب­شناسانه از اینترنت، گلدبرگ را بر آن داشت برای اولین بار در سال 1995 اصطلاح اعتیاد به  اینترنت^[5] را مطرح کند (گونزالز^[6]، 2008). همزمان با دسترسی روزافزون و گسترده نوجوانان از اینترنت، جامعه شاهد نوع جدیدی از اعتیاد، یعنی؛ اعتیاد به اینترنت می­باشد که موضوع رو به رشد عصر اطلاعات است (کمناد[7] و همکاران، 2023). مانند تمامی انواع دیگر اعتیاد، اعتیاد به اینترنت نیز با عواملی همراه است همچون، اضطراب، افسردگی، کج­خلقی، بیقراری، تفکر وسواسی و از هم گسیختگی روابط اجتماعی (میرزائیان و همکاران، 1390). اصطلاح اعتیاد به اینترنت نوعی وابستگی رفتاری به اینترنت را نشان می­دهد و با ویژگی­هایی همچون افسردگی، خجالتی­بودن، کم­حوصله بودن و تنهایی، احساس ترس، اضطراب، بیش­فعالی و پرخاشگری تعیین می­شود (بونه‌ویچین و بونه‌ویچیوس^[8]،2021). این پدیده بسیاری از ویژگی‌های اصلی اعتیاد، از جمله برجستگی، مدارا، کناره‌گیری، درگیری و برگشت‌پذیری را در بر می‌گیرد (گریفث[9]، 1998). اعتیاد به اینترنت می­تواند آسیب­های متعددی به فرد وارد کند، از جمله آسیب­های روانی (اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی)، جسمانی (مشکلات خواب، تغذیه)، خانوادگی (کاهش روابط خانوادگی)، شغلی (کاهش بازده­کاری) و تحصیلی (شجاعی، 1397).  نتایج پژوهش زارع و همکاران(2021) نشان داد که ریشه این رفتار را باید در عدم ارضای نیازهای اساسی روانشناختی جستجو کرد.

در همین راستا شناخت نیازهای روانشناختی[10] به­عنوان محرک­هایی که رفتار را برانگیخته و با انگیزه می­نماید، موضوعی قابل تأمل در زمینه رفتارهای مختلف به­ویژه رفتارهای اعتیادآور است (کوتیوک و همکاران، 2019). درواقع اگر نیازهای اساسی روانشناختی فرد برآورده نشود، سبب اعتیاد به اینترنت می­شود (رایان[11] و همکاران، 2019). با رجوع به نظریه خود تعیین­گری[12]، نیازهای روانشناختی به سه دسته تقسیم می­شوند: نیاز به شایستگی، نیاز به خودمختاری و نیاز به ارتباط (ون دن بروک[13] و همکاران، 2016). خودمختاری اشاره به آزادی و داشتن فرصت بیشتر برای انجام اعمال اشاره دارد. شایستگی به معنی تمایل برای مفید بودن در فعالیت­های مورد نظر و دستیابی به نتایج از قبل پیش­بینی شده است و ارتباط نیز اشاره به تمایل برای مورد حمایت واقع شدن از طرف دیگران و اعتماد به افراد دیگر است (آوکلر-پیلوت[14] و همکاران، 2021). اگر نیازهای اساسی روانشناختی در فرد برآورده شوند، سبب احساس عزت نفس و خودارزشمندی در فرد می­شود، اما در صورت ممانعت و برآورده نشدن این نیازها، فرد درکی ضعیف، منفی و انتقادآمیز نسبت به خود و جنبه­های اجتماعی خواهد داشت و این امر فرد را در برابر آسیب­های اجتماعی از جمله اعتیاد به اینترنت و فضای مجازی قرار می­دهد (رایان و همکاران، 2019). شرکت در بازی­های آنلاین هر سه نیاز را از طریق تعامل زیاد کاربران (ارتباط)، انجام خواسته­های رسیدن به سطوح متفاوت شایستگی از طریق تصمیمات شخصی و انتظارهایش (خودمختاری) ارضا می­کند (هسو[15] و همکارا، 2009). درگیر بودن در شبکه­های اجتماعی آنلاین مانند فیس­بوک و توییتر از طریق مرتبط­کردن شخص با دیگران در ارضای نیاز به ارتباط و استقلال­طلبی شخص تأثیر دارد (چوی[16]، 2024). ناکامی در ارضای این نیازها، تنها به گرایش مستقیم به اینترنت ختم نمی‌شود، بلکه بستری برای ایجاد آشفتگی‌های هیجانی فراهم می‌آورد (ژائو[17] و همکاران، 2022).

در کنار نیازهای اساسی، مطالعات حاکی از نقش عوامل هیجانی و راهبردهای تنظیم هیجانی در گرایش به رفتارهای آسیب­زا و اعتیاد اینترنتی است (اوزر[18] و همکاران، 2023؛ یان[19] و همکاران، 2022). هیجانات یک قسمت مهم و اساسی از عملکرد انسان است که هدف آن انجام یک عملکرد سازگار است (سانچیس-سانچیس^[20]­ و همکاران، 2020). تنظیم هیجان^[21] شامل تلاش آگاهانه یا ناخودآگاه برای تأثیرگذاری بر تجربه، بیان، مدت زمان و میزان عواطف است (راینه‌که[22] و همکاران، 2022). نظریه­های تنظیم هیجان حاکی از آن است که توانایی تنظیم هیجانات خود برای عملکرد روانشناختی ضروری است. توانایی تنظیم مؤثر هیجانات، به­ویژه هیجانات منفی، از میزان باقی­ماندن افراد در حالت­های عاطفی منفی و اعمال رفتارهای مخربی که  می­تواند به خود، دیگران یا روابط اجتماعی آسیب برساند، می­کاهد (لاپورتی[23] و همکاران، 2021). برعکس، مشکلات در تنظیم هیجانات می­تواند اثرات مخربی بر سلامت جسمی داشته باشد، از جمله هیجانات منفی طولانی مدت یا افزایش یافته، خطر ابتلا به بیماری­های قلبی- عروقی را افزایش می­دهد. به همین ترتیب، مشکلات در تنظیم هیجانات ممکن است در مراقبت از خود یا رفتارهای مرتبط با سلامتی که برای سلامت روان و بهزیستی روانی حیاتی هستند، تداخل داشته باشد (لو^[24]­ و همکاران، 2020). به‌طور کلی، ناکامی در ارضای نیازهای اساسی روانشناختی، به‌ویژه هنگامی که با ضعف در راهبردهای تنظیم هیجان همراه شود، احتمال بروز نشانه‌های بالینی و پریشانی روانشناختی را به‌طور معناداری افزایش می‌دهد  (برنینگ[25] و همکاران، 2015).

طبق تحقیقات انجام شده ارتباط مثبتی بین پریشانی روانشناختی^[26] و اعتیاد به اینترنت وجود دارد؛ افراد با سطح بالای پریشانی تمایل به انجام رفتارهای کاهش­دهنده آن مثل استفاده از اینترنت به مدت طولانی دارند (جیانگ^[27] و همکاران، 2025). پریشانی روانشناختی به­عنوان تجربه اضطراب (فلزیا^[28] وهمکاران، 2023)، استرس (گچر و ییلدیریم^[29]، 2023) و افسردگی (اولوگلن^[30] و همکاران، 2022) توصیف شده است. پریشانی روانشناختی نوعی ناراحتی خاص و حالتی هیجانی می­باشد که توسط افراد به­‌صورت موقت یا دائم در پاسخ به تنش­های خاص و درخواست­های آسیب­زا تجربه می­شود (پانیگراهی^[31] و همکاران، 2021). این سازه در توصیف آسیب­شناسی روانی فرد به مجموعه­ای از نشانه­های افسردگی، اضطراب و استرس و کنش­وری­های روانشناختی غیرانطباقی درباره رخدادهای تنش­زا اطلاق می­شود (دمیرل^[32]، 2016). مهمترین پریشانی­های روانشناختی شامل افسردگی، اضطراب و استرس هستند؛ افسردگی اختلالی است که با کاهش انرژی و علاقه، احساس گناه، اشکال در تمرکز، افکار مرگ و خودکشی مشخص می­شود و با تغییر در سطح توانایی­های شناختی و تغییر اشتها همراه است. اضطراب نوعی هیجان یا ادراک ذهنی می­باشد که با پاسخ بدنی به تهدید واقعی همراه است. استرس نیز شرایطی است که در نتیجه تعارض میان فرد و محیط بوجود می­آید و باعث ایجاد ناهماهنگی میان موقعیت و منابع زیستی، روانی و اجتماعی می­شود (ویرتیو^[33] و همکاران، 2021). اسمعیلی­راد و احمدی (1398) بیان کردند که میزان افسردگی، اضطراب و مدت زمان استفاده از شبکه‌های اجتماعی با میزان اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی رابطه مستقیم دارند.

اعتیاد به اینترنت، یکی از معضلات و نگرانی‌های جهان امروز است که اثرات بازدارنده‌ای بر رشد و شکوفایی جامعه دارد. اگرچه پژوهش‌های پیشین به بررسی دو به دوی این متغیرها پرداخته‌اند، اما مدلی جامع که نشان دهد چگونه پریشانی روانشناختی می‌تواند میانجی اثرات نیازهای اساسی روانشناختی و تنظیم شناختی هیجان بر اعتیاد به اینترنت باشد، مغفول مانده است. نوجوانان از لحاظ اعتیاد به اینترنت، قشر آسیب‌پذیر هستند و تاکنون پژوهشی به بررسی وضعیت اعتیاد به اینترنت در دانش‌آموزان شهرستان پاوه نپرداخته است. هدف این پژوهش پاسخ‌دهی به این سؤال است که آیا پریشانی روانشناختی در رابطه نیازهای اساسی روانشناختی و تنظیم شناختی هیجان با اعتیاد به اینترنت نقش میانجی‌گری دارد؟ شکل 1 مدل پیشنهادی پژوهش را نشان می دهد.

شکل1. مدل پیشنهادی پژوهش

روش

طرح پژوهش توصیفی از نوع همبستگی بود. جامعه آماری پژوهش شامل تمام دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوم شهرستان پاوه بود که تعداد آن‌ها حدود 1200 نفر برآورد شد. بنا بر نظر کلین[34] (2023) حجم نمونه در رویکرد الگویابی و تحلیل مسیر 300 و بیشتر از آن ضروری است. به این دلیل تعداد 300 دانش آموز به­عنوان حجم نمونه با روش نمونه­گیری تصادفی خوشه­ای انتخاب شد. ملاک ورود به پژوهش رضایت آگاهانه برای مشارکت و ملاک خروج نیز تکمیل ناقص پرسشنامه­ها بود. به این صورت که بعد از هماهنگی با اداره آموزش وپرورش شهرستان پاوه، از مدارس دخترانه متوسطه دوم 4 مدرسه و از هر مدرسه 4 کلاس به­طور تصادفی انتخاب شد. سپس پرسشنامه­ها بین دانش­آموزان هر کلاس توزیع شد. بعد از جمع­آوری پرسشنامه­ها، داده‌ها با نرم­افزار SPSS نسخه 27 و Amos نسخه24 و استفاده از شاخص­های آماری همبستگی و مدل­یابی معادلات ساختاری با سطح معناداری 01/0 استفاده مورد بررسی قرار گرفت.

ابزارهای پژوهش

الف) پرسشنامه پریشانی روانشناختی[35] (PDQ): پرسشنامه پریشانی روان‌شناختی که توسط لوی‌باند و همکاران در سال 1995 ساخته شد، یک شاخص خودسنجی برای سنجش سه مؤلفه افسردگی، اضطراب و استرس است و در دو نسخه 42 سؤالی و 21 سؤالی (فرم کوتاه) ارائه شده است. این پژوهش از فرم کوتاه 21 سؤالی استفاده کرده که شامل سه خرده‌مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس است؛ هر خرده‌مقیاس 7 سؤال دارد. نمره‌گذاری پرسشنامه بر اساس مقیاس لیکرت چهارگزینه‌ای از صفر (اصلاً در مورد من صدق نمی‌کند) تا 3 (کاملاً در مورد من صدق می‌کند) انجام می‌شود؛ بنابراین نمرات بالاتر نشان‌دهنده سطح بیشتر پریشانی روان‌شناختی و نمرات پایین‌تر بیانگر وضعیت بهتر است. حداقل و حداکثر نمره کل این ابزار به ترتیب صفر و 63 است و هر خرده‌مقیاس نیز دامنه نمره‌ای بین صفر تا 21 دارد. شواهد اولیه روایی این ابزار نشان می‌دهد که از روایی همگرا و افتراقی مناسبی برخوردار است. لوی‌باند و لوی‌باند (1995) آلفای کرونباخ خرده‌مقیاس‌های افسردگی، اضطراب و استرس را به‌ترتیب 91/0، 84/0 و 84/0 گزارش کرده‌اند. همچنین طیبی و قنبری هاشم‌آبادی (1390) روایی و پایایی نسخه فارسی را از طریق تحلیل عاملی، روایی ملاکی و همسانی درونی تأیید کرده‌اند و ضرایب آلفای خرده‌مقیاس‌ها را به‌ترتیب 77/0، 79/0 و 78/0 گزارش نموده‌اند. در پژوهش حاضر، ضریب آلفای کرونباخ برای افسردگی 94/0، اضطراب 85/0، استرس 87/0 و نمره کل پرسشنامه 83/0 به‌دست آمد که نشان‌دهنده پایایی مناسب ابزار است.

ب) پرسشنامه تنظیم شناختی هیجان[36] (CERQ): این پرسشنامه خود گزارشی است که در سال 1999 توسط گارنفسکی[37] و همکاران تهیه و در سال 2001 به چاپ رسید. این پرسشنامه شامل 36 گویه است و راهبردهای تنظیم شناختی هیجان را به­صورت طیف لیکرت 5 گزینه­ای بر حسب 9 خرده مقیاس می­سنجد. ازبین این 9 خرده مقیاس، جمع نمرات 5 خرده مقیاس نشخوار ذهنی، پذیرش، سرزنش خود، سرزنش دیگران و فاجعه­آمیز پنداری، راهبردهای تنظیم هیجان منفی و جمع نمرات 4 خرده مقیاس توجه مثبت مجدد، توجه مثبت به برنامه‌ریزی، ارزیابی مثبت و دیدگاه‌گیری، راهبردهای تنظیم شناختی هیجان مثبت را تشکیل می­دهند. در این مقیاس، نمرات بالاتر نشان‌دهنده استفاده بیشتر از راهبرد موردنظر و نمرات پایین‌تر نشان‌دهنده استفاده کمتر از آن راهبرد است؛ به‌طوری‌که در خرده‌مقیاس‌های منفی، نمره بالا بیانگر استفاده بیشتر از راهبردهای ناکارآمد و در خرده‌مقیاس‌های مثبت، نمره بالا نشان‌دهنده بهره‌گیری بیشتر از راهبردهای سازگارانه است. در بررسی مقدماتی ویژگی­های این پرسشنامه در نمونه­ای ازجمعیت عمومی متشکل از 365 نفر، ضرایب آلفای کرونباخ برای خرده مقیاس­ها از 67/0 تا 89/0 محاسبه شد. در مطالعه اصلی تحلیل مؤلفه­های اصلی از سه خرده مقیاس حمایت کرد و ضریب آلفای هر یک از خرده مقیاس­ها بالای80/0 بود (گارنفسکی و همکاران، 2001). یوسفی (1385) اعتبار و پایایی این مقیاس را در نوجوانان ایرانی بررسی کرده است. ضریب پایایی به روش آلفای کرونباخ برای خرده مقیاس راهبردهای تنظیم هیجان منفی، 78/0و خرده مقیاس راهبردهای تنظیم هیجان مثبت، 83/0و کل مقیاس 81/0 به دست آمد و ساختار سه عاملی مقیاس تأیید شد. در این پژوهش ضریب اعتبار راهبردهای مثبت 80/0 و راهبردهای منفی 89/0 بود.

ج) مقیاس نیازهای اساسی روانشناختی[38] (BPNSFS): پرسشنامه نیازهای روان­شناختی اساسی دسی و ریان(2000) از 21 ماده تشکیل شده است که سه نیاز روانشناختی خودمختاری، شایستگی و ارتباط را می­سنجند. شیوه نمره­گذاری این پرسشنامه به­صورت طیف لیکرت پنج درجه­ای از کاملاً مخالفم (نمره 1) تا کاملاً موافقم (نمره 5) درجه­بندی شده است. نمرات بالاتر نشان‌دهنده ادراک بیشتر فرد از ارضای آن نیاز روان‌شناختی و نمرات پایین‌تر بیانگر ارضای کمتر آن نیاز است. لاگواردیا[39] و همکاران(2000) اعتبار این مقیاس را با استفاده از روش آلفای کرونباخ برای سه خرده مقیاس خودمختاری، شایستگی و ارتباط به­ترتیب 79/0، 73/0 و 84/0 گزارش کرده­اند و روایی سازه­ای این مقیاس را از طریق همبستگی مقیاس نیازهای روانی با مقیاس سازگاری روانی، مطلوب گزارش کرده­اند. اژه­ای، خضری آذر، بابایی سنگلجی و امانی (1387)، در پژوهش خود آلفای کرونباخ کل مقیاس را 85/0 و خرده مقیاس­های خودمختاری، شایستگی و ارتباط را به ترتیب 66/0، 74/0 و 68/0 به دست آورده­اند. همچنین شاخص­های برازش تحلیل عاملی تأییدی در پژوهش آن­ها مطلوب بود. همچنین ضریب آلفای کرونباخ کل مقیاس دراین پژوهش، 77/0 و برای مولفه های خودمختاری، شایستگی و ارتباط به ترتیب 76/0، 73/0 و 81/0 به دست آمد.

د)پرسشنامه اعتیاد به اینترنت[40] (IAT): این پرسشنامه دارای 20 سؤال است وطیف پاسخ­دهی آن به­صورت لیکرت بوده و دارای 5 درجه از به­ندرت تا همیشه می­باشد. دامنه نمرات این آزمون از 0 تا 100 است، که نمره بیشتر، نشان­دهنده وابستگی بیشتر به اینترنت است. درمطالعه یانگ اعتبار درونی پرسشنامه 92/0 ذکر شد (نقل از علوی و همکاران،1389). ویدیانتو و موران[41](2004) در مطالعه خود با عنوان بررسی ویژگی­های روانسنجی پرسشنامه اعتیاد اینترنتی یانگ روایی این پرسشنامه را بسیار بالا ذکر کرده­اند. علوی و همکاران(1389) در مطالعه­ای ویژگی­های روانسنجی پرسشنامۀ یانگ را بررسی کردند. یافته­های این مطالعه نشان داد که این پرسشنامه از روایی محتوایی و همگرا و پایایی به روش بازآزمایی (82/0) و همسانی درونی مقبولی برخوردار است. در پژوهش حاضر ضریب آلفای کرونباخ این ابزار محاسبه و 79/0 بدست آمد.

یافته‌های پژوهش

از بین دانش­آموزان شرکت­کننده در پژوهش تعداد 80 نفر پایه دهم، 120 نفر پایه یازده و 100 دانش­آموز در پایه دوازدهم مشغول تحصیل بودند. در جدول زیر یافته­های توصیفی گزارش شده است. همچنین نرمال بودن توزیع دادها پیش­شرط مهم روش مدل معادلات ساختاری است. برای سنجش نرمال بودن توزیع دادها از شاخص­های چولگی و کشیدگی استفاده شد.

جدول 1. آماره‌های توصیفی و مقادیر کجی و کشیدگی به­منظور بررسی نرمال بودن

بیشترین میانگین مربوط به بعد مثبت تنظیم شناختی هیجان(01/58) با انحراف استاندارد (38/12) و کمترین میانگین مربوط به افسردگی (03/5) با انحراف استاندارد (65/3) است. نتایج  جدول 1 نشان داد که شاخص چولگی در تمامی متغیرها مورد استفاده این پژوهش خارج از بازه­ی 3+ و 3-  نیستند. همچنین شاخص کشیدگی در تمامی متغیرهای مورد استفاده این پژوهش خارج از بازه­ی 10+ و 10-  نیستند، بنابراین توزیع داده­ها از شرایط نرمال بودن برخوردار است. در جدول 2 گزارش ماتریس همبستگی آورده شده است.

جدول 2. ماتریس همبستگی متغیرها

توجه: 05/0>p=* و 01/0>p=** و 001/0>p=***

جهت بررسی مدل و بررسی فرضیه­های پژوهش از مدل­یابی معادلات ساختاری به­شیوه حداکثر درست­نمایی استفاده شده است. در شکل 2 مدل پژوهش جهت بررسی فرضیه­های پژوهش آورده شد:

شکل2. مدل معادلات ساختاری اعتیاد به اینترنت

در جدول 3 شاخص­های برازش مدل گزارش شده است:

جدول 3. شاخص‌های برازندگی مدل

نتایج جدول3 نشان می­دهد که شاخص‌های برازندگی  اعتیاد به اینترنت بر اساس نیازهای روانشاختی و تنظیم شناختی هیجان با میانجی‌گری پریشانی روانشناختی در بیشتر شاخص­های ذکر شده به غیر از GFIو CFI که بسیار نزدیک به مقدار مناسب هستند، از برازش مطلوبی برخوردار است. در جدول 4 ضرایب مسیرهای مستقیم مدل برازش یافته گزارش شد.

جدول 4. برآورد ضرایب میسرهای مستقیم در مدل پیشنهادی

ضریب استاندارد مسیرهای شایستگی به اعتیاد به اینترنت (22/0-)، بعد منفی تنظیم شناختی هیجان به اعتیاد به اینترنت (18/0) پریشانی روانشناختی به اعتیاد به اینترنت (29/0)، شایستگی به پریشانی روانشناختی (16/0-)، بعد مثبت تنظیم شناختی هیجان به پریشانی روانشناختی (15/0-)، بعد منفی تنظیم شناختی هیجان به پریشانی روانشناختی (60/0) با توجه به مقدار نسب بحرانی بالاتر از 96/1 ± و سطح معنی‌­داری کمتر از 05/0 معنی­دار است. ضریب استاندارد مسیرهای خود مختاری به اعتیاد به اینترنت (05/0)، ارتباط به اعتیاد به اینترنت (01/0-)، بعد مثبت تنظیم شناختی هیجان به اعتیاد به اینترنت (02/0-)، خود مختاری به پریشانی روانشناختی (03/0-)، ارتباط به پریشانی روانشناختی(02/0) با توجه به مقدار نسبت بحرانی کمتر از 96/1 ± و سطح معنی‌داری بالاتر از 05/0 معنی­دار نمی­باشد. در جدول 5 نتایج معنی­داری ضرایب غیرمستقیم از طریق متغیر میانجی آورده شده است.

جدول5. نتایج آزمون بوت­استراپ برای مسیرهای غیرمستقیم

نتایج جدول 5 نشان داد که مسیر غیرمستقیم شایستگی، بعد مثبت و منفی تنظیم شناختی هیجان به اعتیاد به اینترنت از طریق پریشانی روانشناختی با توجه به سطح اطمینان 95% و در برنگرفتن عدد صفر، در فاصله حد پایین تا حد بالا معنی­دار هستند. مسیر غیرمستقیم خودمختاری و ارتباط به اعتیاد به اینترنت از طریق پریشانی روانشناختی با توجه به سطح پایین­تر سطح اطمینان از میزان استاندارد 95% و در برگرفتن عدد صفر در فاصله حد پایین تا حد بالا معنی­دار نمی­باشد.

بحث و نتیجه­گیری

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه نیازهای اساسی روان‌شناختی و تنظیم شناختی هیجان با اعتیاد به اینترنت با نقش میانجی‌گری پریشانی روان‌شناختی انجام شد. بر اساس چارچوب نظری خودتعیینی دسی و رایان (2000)، ارضانشدن نیازهای بنیادین روان‌شناختی می‌تواند موجب کاهش کارکرد بهینه، تجربه هیجان‌های منفی و بروز رفتارهای جبرانی شود. به‌طور کلی انتظار می‌رود که نوجوانان در مواجهه با نیازهای ناکام‌مانده، پریشانی بیشتری را تجربه کنند و برای رهایی از این پریشانی به رفتارهایی مثل استفاده افراطی از اینترنت روی آورند. پژوهش‌های چیو (2014)، تسای و لین (2017) و استاپلس و همکاران (2018) نیز تأیید کرده‌اند که برآورده‌نشدن نیازهای روان‌شناختی از طریق افزایش هیجان‌های منفی زمینه‌ساز رفتارهای اعتیادی مرتبط با فضای مجازی می‌شود. در این راستا، نتایج پژوهش حاضر نیز بینش جدیدی درباره نقش پریشانی به‌عنوان سازوکار روان‌شناختی مؤثر در اعتیاد اینترنتی نوجوانان فراهم کرد.

نتایج پژوهش نشان داد که در مسیرهای مستقیم، شایستگی اثر منفی و معنادار و بعد منفی تنظیم شناختی هیجان و پریشانی روان‌شناختی اثر مثبت و معنادار بر اعتیاد به اینترنت داشتند، در حالی‌که خودمختاری، ارتباط و بعد مثبت تنظیم شناختی هیجان فاقد اثر مستقیم معنادار بودند. همچنین شایستگی و بعد مثبت تنظیم شناختی هیجان اثر مستقیم منفی و معنادار و بعد منفی تنظیم شناختی هیجان اثر مستقیم مثبت و معنادار بر پریشانی روان‌شناختی داشتند، اما خودمختاری و ارتباط اثر معناداری نداشتند. در مسیرهای غیرمستقیم نیز نتایج بوت‌استراپ نشان داد که شایستگی و بعد مثبت و منفی تنظیم شناختی هیجان از طریق پریشانی روان‌شناختی اثر غیرمستقیم معناداری بر اعتیاد به اینترنت دارند، اما اثر میانجی‌شده خودمختاری و ارتباط معنادار نبود. این یافته با نتایج احمت و مرات[42](2011) و چونگ و وانگ[43](2011) همسو است و تأکید می‌کند که پریشانی هیجانی یکی از مهم‌ترین مکانیزم‌های اثرگذاری عوامل روان‌شناختی بر اعتیاد اینترنتی است.

در تبیین یافته مربوط به نیاز به شایستگی باید گفت که تنها این نیاز از طریق پریشانی رابطه غیرمستقیم معناداری با اعتیاد به اینترنت داشت. این امر با نظریه‌های انگیزشی و یافته‌های ونگ[44]و همکاران (2015) همخوان است. نوجوانانی که احساس ناکارآمدی یا شکست در حوزه‌های تحصیلی و اجتماعی دارند، بیشتر در معرض تجربه پریشانی هستند و برای جبران این هیجان‌های منفی به محیط‌های آنلاین که حس کنترل و موفقیت سریع‌تری فراهم می‌کنند، پناه می‌برند. همچنین ناکامی در نیاز به شایستگی، به‌ویژه در افراد خجالتی، می‌تواند منجر به تجارب هیجانی منفی شود (ابلینگ ویت^[45] و همکاران، 2007). فضای آنلاین برای این افراد منطقه‌ای ایمن فراهم می‌کند که از تعاملات حضوری اجتناب کنند و از هیجانات ناخوشایند روابط واقعی دور بمانند (بیسرر^[46] و همکاران، 2008). بنابراین چنین افرادی ممکن است برای جبران نیازهای ناکام‌مانده، از جمله ایجاد حس ارزشمندی و توانمندی، به اینترنت وابسته شوند. پژوهش اوزور و همکاران (2023) نیز نشان داد افراد دارای اعتیاد به اینترنت مهارت‌های ارتباطی ضعیف‌تری دارند و در مدیریت تعارض‌ها و موقعیت‌های اجتماعی توان کمتری احساس می‌کنند. همچنین ماهیت کنترل‌پذیر فضای مجازی و امکان مدیریت تصویر ذهنی از خود، اینترنت را به یک محرک تقویت‌کننده تبدیل می‌کند و الگوی وابستگی را تشدید می‌کند.

در مقابل، رابطه نیاز به خودمختاری و ارتباط با اعتیاد به اینترنت از طریق پریشانی روان‌شناختی تأیید نشد. این عدم معناداری را می‌توان با ویژگی‌های بافت فرهنگی و جنسیتی نمونه تبیین کرد. در محیط‌های فرهنگی و آموزشی ایران، به‌ویژه برای دختران، فرصت‌های ابراز استقلال کمتر و میزان کنترل بیرونی بیشتر است؛ بنابراین سطح خودمختاری در میان افراد نسبتاً همگن و پایین بوده و نمی‌تواند تنوع لازم را برای پیش‌بینی پریشانی و اعتیاد اینترنتی ایجاد کند. این یافته با پژوهش چانگ و همکاران (2020) همسو است که نشان داد در فرهنگ‌های جمع‌گرا نقش خودمختاری در رفتارهای اعتیادی ضعیف‌تر است. درباره نیاز به ارتباط نیز باید توجه داشت که محدودیت‌های خانوادگی و کنترل‌های اجتماعی، امکان ارضای این نیاز را از طریق فضای مجازی کاهش می‌دهد و در نتیجه، ناکامی در این نیاز لزوماً به استفاده افراطی از اینترنت منجر نمی‌شود. علاوه‌براین، کیفیت ارتباط آنلاین معمولاً سطحی‌تر از ارتباط حضوری است و نمی‌تواند نیاز به ارتباط صمیمانه را به‌طور کامل ارضا کند (کاپلان، 2010). بنابراین، عدم معناداری این مسیر با نظریه و شواهد تجربی قابل توجیه است.

براساس یافته‌های پژوهش، تنظیم هیجان از طریق پریشانی روان‌شناختی بر اعتیاد به اینترنت اثرگذار است. دانش‌آموزانی که در گروه پرخطر اعتیاد به اینترنت قرار دارند، در تنظیم هیجان با مشکلات بیشتری مواجه‌اند (اوزر و همکاران، 2023). مشکلات در تنظیم هیجان باعث می‌شود افراد برای کاهش فوری ناراحتی‌های هیجانی به رفتارهای اجتنابی مانند استفاده بیش از حد از اینترنت روی آورند (یان و همکاران، 2022). نظریه‌های سایکوپاتولوژی نیز بیان می‌کنند که ناتوانی در تنظیم سازگارانه هیجان، یکی از مهم‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های رفتارهای اعتیادی است (سیلک^[47]  و همکاران، 2003). فضای مجازی به دلیل فراهم‌کردن پاداش سریع، کاهش موقت تنش و امکان گمراه‌سازی توجه، به‌عنوان یک راهبرد اجتناب هیجانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. شواهد مک‌لوگان (2021)، گائو و همکاران (2022) و لی و همکاران (2020) نیز نشان می‌دهد که استفاده از راهبردهای ناسازگارانه تنظیم هیجان، احتمال استفاده مشکل‌زا از اینترنت را از طریق افزایش پریشانی بالا می‌برد.

افرادی که تحمل پریشانی پایینی دارند، هیجان را غیرقابل تحمل می‌دانند و در مواجهه با شرایط استرس‌زا، به دلیل نپذیرفتن هیجان و احساس شرم یا ناتوانی در مدیریت آن، از راهبردهای اجتنابی استفاده می‌کنند. این الگوی هیجانی، احتمال گرایش به فضای مجازی به‌عنوان ابزار کاهش اضطراب و خلق منفی را افزایش می‌دهد. بهبود مهارت‌های تحمل پریشانی، مانند پذیرش هیجان‌های منفی و مقابله شناختی با افکار خودکار، می‌تواند در کاهش پریشانی روان‌شناختی و در نتیجه کاهش اعتیاد به اینترنت مؤثر باشد (گارنفسکی و کرایج، 2006). به بیان دیگر، اعتیاد به اینترنت بیش از آنکه مرتبط با خود فناوری باشد، با ضعف در تنظیم هیجان و وابستگی به راهبردهای اجتناب هیجانی پیوند دارد (لاروز و همکاران، 2003). به‌ویژه زمانی که فرد در مواجهه با عوامل استرس‌زای روانی از مهارت‌های مقابله‌ای مؤثر برخوردار نباشد، احتمال انتخاب رفتارهای اجتنابی مانند استفاده افراطی از اینترنت افزایش می‌یابد (دراپیا^[48]و همکاران، 2010).

پژوهش حاضر نشان داد که شایستگی، بعد مثبت و بعد منفی تنظیم شناختی هیجان از طریق پریشانی روانشناختی بر اعتیاد به اینترنت اثرگذارند؛ به‌گونه‌ای که شایستگی و راهبردهای سازگار تنظیم هیجان با کاهش پریشانی و در نتیجه کاهش گرایش به اعتیاد همراه بودند، اما راهبردهای ناسازگار با افزایش پریشانی احتمال اعتیاد را تقویت کردند، در حالی که خودمختاری و ارتباط نقش معناداری نداشتند. این نتایج بیانگر آن است که پریشانی روانشناختی حلقه‌ی واسط مهمی است که اثر نیازهای روانشناختی و تنظیم هیجان را به رفتار اعتیادی مرتبط می‌کند. با وجود این، پژوهش حاضر محدودیت‌هایی نیز داشت؛ از جمله استفاده از پرسشنامه‌های خودسنجی و انجام پژوهش تنها بر روی دختران دوره متوسطه شهر پاوه که تعمیم‌پذیری نتایج را محدود می‌کند. بنابراین پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده از روش‌های تکمیلی مانند مصاحبه با دانش‌آموزان و والدین استفاده شود و مطالعه بر روی پسران و دانش‌آموزان دوره‌های تحصیلی دیگر نیز انجام گیرد تا تفاوت‌های جنسیتی و سنی بررسی شود. بر اساس یافته‌ها، همچنین توصیه می‌شود برنامه‌های آموزشی برای تقویت راهبردهای مثبت تنظیم هیجان در نوجوانان طراحی شود و خانواده و مدرسه شرایط مناسبی برای برآورده ساختن نیازهای بنیادی روانشناختی به‌ویژه نیاز به شایستگی فراهم کنند تا از طریق کاهش پریشانی روانشناختی، احتمال اعتیاد به اینترنت کاهش یابد.